Türkiye'de Sanayi ve Endüstri

• Sanayi, ham madde veya yarı işlenmiş maddelerin tam işlenerek kullanıma hazır hale getirilmesi (imal, mamul) durumudur. İkincil Ekonomik Faaliyetler, hammaddenin işlenip yeni ürünlere dönüştürüldüğü sanayi faaliyetleridir; enerji üretimi ve inşaat sektörü de bu grupta yer alır.
• Sanayileşme, bir ülkenin gelişmişliğinin önemli ölçütlerinden biridir.
• Türkiye'de aktif nüfusun yaklaşık %21,7 ile %28'i sanayi sektöründe çalışmaktadır. Ayrıca, Türkiye'nin ihracatının %90’ından fazlasını sanayi ürünleri oluşturur.

1. Sermaye (Finansman)

• Sanayinin kurulmasında, hammadde alımında, makine tedarikinde ve işçi ücretlerinin ödenmesinde sermaye kritik bir öneme sahiptir.
• Türkiye'de sanayinin gelişmesindeki en büyük sıkıntı sermaye azlığıdır.
• Cumhuriyet'in ilk yıllarında sanayi tesisleri Devlet eliyle kurulmuşken, günümüzde özel ve yabancı sermaye de görülmektedir.

2. Ham Madde

• Sanayinin temel kuruluş şartlarından biridir.
• Özellikle çabuk bozulan ürünlerde ham maddeye yakınlık zorunludur. Buna örnek olarak Çay, Şeker, Konserve ve Zeytinyağı fabrikaları gösterilebilir.
• Ham madde varlığının etkili olduğu yerleşimlere örnekler: Rize (Çay), Batman (Petrol), Adana (Pamuklu dokuma), Seydişehir (Alüminyum) ve Elâzığ (Ferro-krom) tesislerinin kurulması.

3. Enerji Kaynakları

• Ham maddenin işlenebilmesi için enerji gereklidir.
• Karabük ve Ereğli demir çelik fabrikalarının kurulmasında, enerji kaynağı olan taş kömürünün varlığı etkili olmuştur.
• Termik santrallerin bulunduğu Soma, Yatağan, Afşin-Elbistan gibi yerlerde enerji faktörü önemlidir.

4. Ulaşım ve Pazar

• Üretilen sanayi mallarının iç ve dış piyasalara sevk edilmesinde ulaşım önemli bir faktördür.
• Türkiye'de sanayi tesislerinin dağılışında en etkili faktörler hammadde ve ulaşımdır.
• Bazı sanayi tesisleri, hammadde kaynağından uzakta olsa bile ulaşım avantajı sayesinde gelişmiştir. Örneğin, Samsun'daki bakır işletmesi ulaşım (liman) sayesinde kurulmuştur. İskenderun demir-çelik fabrikasında ise ulaşım (liman) belirleyicidir.
• Hazır giyim, et, süt ve konserve fabrikalarının büyük kentler çevresinde kurulmasının temel nedeni tüketici nüfusun fazla olması (Pazarlama) ve kolaylık sağlamasıdır.

5. İş Gücü ve Su Kaynakları

• Türkiye’de iş gücü potansiyeli ve vasıfsız iş gücü fazladır, ancak nitelikli iş gücünde sıkıntılar bulunmaktadır.
• Soğutma su ihtiyacının fazla olduğu metalürji sanayisinde (Maden Sanayi), su kaynaklarına yakınlık zorunludur.

Sanayinin Dağılışı

• Sanayi tesisleri Türkiye'de her yere eşit bir şekilde dağılmamıştır.
• En Yoğun Alanlar: Sanayi, Marmara Bölgesi'nde (İstanbul, İzmit, Bursa, Sakarya) ve Ege Bölgesi (İzmir) ile çevresinde yoğunlaşmıştır. Özellikle Çatalca – Kocaeli Bölümü (İstanbul, İzmit, Sakarya) sanayi, turizm, ulaşım ve hizmet sektörleriyle ön plandadır.
• Diğer Önemli Merkezler: İç kesimlerde Ankara, Eskişehir, Kayseri; Güney Marmara'da (Yalova, Bursa) sanayi gelişmiştir. Güneyde ise Adana, Mersin, İskenderun ve Gaziantep sanayileşmiş illerdir. Zonguldak, Karabük, Samsun çevresi sanayide öne çıkar.
• En Az Gelişen: Sanayileşmenin en az olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesi'dir.

Sanayi Kentleri (Fonksiyonel Kentler)

• Bazı kentler sanayi işleviyle öne çıkar:
• Sanayi Kentleri: İzmit, Kırıkkale, İzmir, Bursa, İskenderun, Seydişehir, Ereğli, Karabük.
• Fonksiyonel Kentler: İstanbul, Bursa ve İzmir gibi kentlerin gelişmesinde sanayi, turizm ve ticaret gibi faktörler etkili olmuştur.

Organize Sanayi Bölgeleri (OSB)

• Sanayi kuruluşlarının uygun alanlarda, planlı bir şekilde yapılandırılmasına Organize Sanayi Bölgeleri denir. Amaç, düzenli kentleşme ve çevresel sorunların önlenmesidir.
• Türkiye'de en fazla OSB Bursa ilinde yer almaktadır.
• Türkiye’de OSB’nin olmadığı il ise Artvin’dir.

1. Besin (Gıda) Sanayisi

• Türkiye'de en yaygın sanayi dallarından biridir. Çoğunlukla ham maddeye yakınlık zorunludur.
• Şeker Endüstrisi: Şeker pancarı çabuk bozulduğu için fabrikalar üretim alanlarının çevresinde yoğunlaşır. İlk şeker fabrikaları 1926'da Alpullu (Kırklareli) ve Uşak'ta kurulmuştur. Pancar küspesi hayvan yemi olarak kullanıldığı için, üretim alanlarının çevresinde besi hayvancılığı gelişmiştir.
• Çay Endüstrisi: Çayın çabuk bozulması nedeniyle fabrikalar hammaddeye yakın yerlerde (Rize, Trabzon, Artvin, Giresun) kurulmuştur.
• Konserve: Sebze ve meyve yetiştiriciliğinin yoğun olduğu yerlerde kurulur. En fazla geliştiği bölge, tüketici nüfusun etkisiyle Marmara'dır (Bursa, Çanakkale).
• Unlu Mamuller: Hammadde (tahıl) iç bölgelerde yoğunlaştığı için, İç Anadolu Bölgesi'nde yaygınlaşmıştır. Konya, unlu mamuller için hammaddeyi kolay temin edebilen bir merkezdir.
• Sigara Fabrikaları: Tütün tarımının yapıldığı Malatya, Adana, İzmir, Tokat ve Samsun’da tesisleri bulunur.

2. Dokuma ve Giyim Sanayi

• Türkiye'nin en yaygın ve en gelişmiş sanayi kollarından biridir.
• Pamuklu Dokuma: Ham maddeye bağlı olarak Adana, İzmir, Bursa, Kayseri, İstanbul ve Gaziantep gibi illerde gelişmiştir.
• İpekli Dokuma: Bursa (Gemlik) ve İstanbul önemli merkezlerdendir. Suni ipek fabrikaları da Gemlik, Bursa ve İstanbul'da bulunur.
• Hazır Giyim/Deri: Hazır giyimde pazar koşulları belirleyicidir. İstanbul, İzmir, Bursa, Ankara, Adana, Eskişehir ve Gaziantep'te gelişmiştir.

3. Maden Sanayi (Metalürji)

• Soğutma suyu ihtiyacı fazladır.
• Demir – Çelik: Ağır sanayinin ham maddesini oluşturur.
• Ereğli ve Karabük demir çelik fabrikaları, enerji kaynağı (Taş kömürü) nedeniyle kurulmuştur.
• İskenderun demir çelik fabrikası ulaşım nedeniyle kurulmuştur.
• Kırıkkale tesisi, silah sanayisi (askeri/stratejik) amacıyla kurulmuştur.
• Alüminyum: Boksitin ham maddesidir. Tesisleri Seydişehir (Konya) ve Konya-Seydişehir'de işlenir.
• Bakır: Samsun, Murgul (Artvin) ve Ergani/Maden (Elazığ/Diyarbakır) tesislerinde işlenir. Samsun'da liman bağlantısı (ulaşım) etkili olmuştur.
• Ferro-Krom: Krom madeni çeliğin sertleştirilmesinde kullanılır. İşletme tesisleri Antalya ve Elâzığ'da bulunur.
• Boraks: Türkiye dünya bor rezervinin %70’ine sahiptir. İşletildiği tesisler Bandırma (Balıkesir), Kırka (Eskişehir) ve Emet (Kütahya)'dır. Bandırma, aynı zamanda bor minerali ihraç limanıdır.

4. Makine Sanayisi

• Otomotiv: Türkiye'nin hem ithalat hem de ihracat yaptığı bir sanayi koludur. Başlıca üretim merkezleri İstanbul, Bursa, İzmit, İzmir, Adana, Ankara, Eskişehir ve Aksaray'dır.
• Demir Yolu Taşıtları: Eskişehir ve Sivas’ta Lokomotif, Adapazarı’nda vagon sanayisi gelişmiştir.
• Savunma Sanayi: Jeopolitik açıdan önemli bir noktadır. Ankara ve Eskişehir'de uçak, Kırıkkale ve Ankara'da silah sanayisi gelişmiştir. Uçak sanayinin İç Anadolu'da kurulması, askeri korunmaya dönük stratejik amaç taşır.
• Tersaneler (Gemi Yapımı): İstanbul (Gölcük, Tuzla, Pendik), İzmir, Trabzon, Ordu-Ünye ve Antalya'da bulunur.

5. Kimya Sanayisi

• Petrol Rafinerileri (Petro-Kimya): Ham petrolün arıtıldığı ve kimya sanayinin temeli olan tesislerdir. İzmir (Aliağa-Star), İzmit (İpraş), Kırıkkale (Orta Anadolu), Mersin (Ataş: depolama) ve Batman'da yer alır. Batman petrol rafinerisi, ham maddeye yakın olan tek rafineridir.
• Gübre Sanayi: Mersin, Adana, İskenderun, İzmir, Karabük, Samsun, Elâzığ ve Kütahya gibi yerlerde bulunur. Suni gübre ham maddesi (Fosfat) ithal edilmektedir.
• Lastik Sanayi: Ham maddesi petro-kimyadan elde edilir ve İzmit, Kırşehir ve Adapazarı'nda gelişmiştir.

6. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi

• Çimento: Türkiye'de en yaygın sanayi kollarından biridir ve önemli bir ihraç ürünüdür. Hammaddesi (killi, kumlu ve kireçli toprak) kolay temin edildiği için ülke geneline yayılmıştır.
• Cam: Ham maddesi deniz kumudur. İstanbul, Kırklareli, İzmit, Bursa, Mersin gibi merkezlerde bulunur.
• Seramik ve Porselen: Kütahya, Bilecik (Bozüyük, Söğüt), Çanakkale (Çan), İstanbul, İzmir, Eskişehir ve İzmit’te gelişmiştir.

7. Orman Ürünleri Endüstrisi

• Kâğıt: Giresun (Aksu), Zonguldak (Çaycuma), Muğla (Dalaman) ve İzmit’te fabrikalar bulunur.
• Mobilya: Bursa (İnegöl), Ankara, Kayseri, İstanbul ve İzmir’de yoğunlaşmıştır. Mobilya tesislerinde hammaddeye yakınlık zorunlu değildir.

• Türkiye'de ilk şeker fabrikaları Alpullu ve Uşak’ta (1926) kurulmuştur.
• Türkiye'de ilk cam fabrikası 1934 yılında İstanbul'da kurulmuştur.
• Türkiye'de ilk kâğıt fabrikası 1936 yılında İzmit’te kurulmuştur.
• Türkiye'de ilk demir – çelik fabrikası 1937 yılında Karabük'te faaliyete geçti.
• Türkiye’de ilk petrol rafinerisi 1955 yılında Batman’da kurulmuştur.
• Türkiye’nin ilk Alüminyum tesisleri 1973 yılında Seydişehir’de kurulmuştur.