Türkiye'de Tarım

• Tanım: İnsanların toprağı işleyerek çeşitli kültür bitkileri yetiştirmesi ve onlardan ürün elde etmesine tarım denir.
• Tarımın Önemi:
• Halkın temel besin ihtiyacını karşılar.
• Sanayiye hammadde sağlar (örneğin; pamuk tekstil sanayiine, mısır yağ sanayiine).
• İhraç edilen tarım ürünleri yetiştirilir.
• Millî gelire katkı sağlar.

1. Doğal Faktörler

• Tarımı etkileyen doğal faktörler; iklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları ve coğrafi konumdur.
• İklim: Türkiye'de iklim şartlarının çok çeşitli olması, tarım ürünleri çeşitliliğinin de fazla olmasına imkan tanır.
• Yer Şekilleri: Yer şekillerinin engebeli olması, makineleşmeyi ve tarımı zorlayan bir faktördür. Engebeli araziler (Doğu Karadeniz ve Hakkâri bölümleri gibi) tarımda makine kullanımını engeller. Yükseltinin fazla olduğu İç bölgelerde tarım olumsuz etkilenir.
• Toprak: Türkiye’de verimli toprakların (Alüvyal topraklar gibi) bulunduğu alanlarda nüfus yoğunluğu fazladır (Çukurova, Gediz çevresi).

2. Beşerî Faktörler

• Tarımı etkileyen beşerî faktörler arasında sulama, gübreleme, toprak analizi, makineleşme, tohum ıslahı, zirai mücadele ve destekleme alımları yer alır.

1. Sulama

• Sulama, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde tarımın en önemli sorunudur. Karadeniz kıyıları hariç kurak geçen yazlar nedeniyle sulama ihtiyacı vardır. Sulama sorununun en fazla yaşandığı bölgeler Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu bölgeleridir.
• Sulama ile birlikte sağlanan faydalar:
• Nadas alanları ve erozyon azalır.
• Tarımsal verim ve ürün çeşitliliği artar.
• Üretimde yıldan yıla dalgalanma azalır.
• Ticari tarım yaygınlaşır.
• Tahıl ve baklagillerin ekim alanı daralırken, sanayi ürünlerinin ekim alanı artar.
• İklime olan bağımlılık azalırken üretimde süreklilik sağlanır.
• En ilkel sulama tekniği salma (vahşi) sulama, en modern ve verimli olanı ise yağmurlama ve damlatma yöntemleridir.

2. Makineleşme

• Türkiye’de makine kullanımı 1950-53 yılları arasında Marshall yardımıyla yaygınlaşmıştır.
• Makineleşmenin önündeki engeller:
• Tarım arazilerinin engebeli ve eğimli olması.
• Tarım topraklarının miras yoluyla parçalı bir yapıda olması.
• İş gücünün bazı bölgelerde ucuz olması.
• Makineleşmenin sonuçları:
• Tarımsal verim artar ve tarla alanı genişler.
• Kırdan kente göç artar (dolaylı sonuç).
• Hasat süresi kısalır.

3. Gübreleme ve Toprak Islahı

• Gübreleme, toprağa mineral ve organik maddeler takviye edilerek verim artırma işlemidir. Suni gübrenin ham maddesi fosfattır ve önemli bir kısmı ithal edilir (rezervleri Mardin Mazıdağı’nda sınırlıdır).
• Toprak analizinde toprağın kimyasal özellikleri belirlenir ve buna uygun ürün ekimi yapılır.
• Tohum ıslahı ile yüksek verim kapasitesine, iyi kaliteye, hastalıklara ve kışa dayanıklı tohumlar elde edilir.

Ekstansif (İlkel, Kaba):

• Geleneksel yöntemler kullanılır, iklime bağlılık ve birim alandan alınan verim düşüktür. Doğu Anadolu, Karadeniz, İç Anadolu'da yaygındır.

İntansif (Yoğun, Modern):

• Modern yöntemler (sulama, gübreleme, makineleşme) kullanılır; verim yüksektir. Marmara, Kıyı Ege, Akdeniz, kıyı bölgelerinde yaygındır.

Kuru Tarım (Nadas):

• Toprağın bir yıl ekilip bir yıl boş bırakılmasıdır. En düşük verimli yöntemdir. Yağış azlığı nedeniyle yapılır. İç Anadolu, Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da yaygındır.

Nöbetleşe Ekim (Münavebeli):

• Nadasa alternatif olarak her yıl farklı ürün ekilir (örneğin tahıl sonrası baklagil). Üretime süreklilik sağlar.

Organik Tarım:

• Kimyasal girdi kullanılmayan, doğal dengeyi bozmayan, sertifikalı üretim.

• Türkiye'de tarım alanlarının en büyük payı Tahıllara aittir (%72,5). Tarımsal üretimin yoğunlaştığı ve nüfusun da yoğunlaştığı yerler arasında Çukurova, Gediz, Bafra ve Çarşamba ovaları sayılabilir.

1. Tahıllar (Hububat)

• Karasal iklim koşullarının yaygın olması tahıl tarımının yaygın olmasında etkilidir.
• Buğday: Büyüme döneminde yağış (ilkbahar), olgunlaşmada sıcaklık ve kuraklık ister. Konya başta olmak üzere iç bölgeler.
• Arpa: Buğdaydan sonra en çok üretilen tahıldır. Soğuğa daha dayanıklıdır. İç bölgeler.
• Mısır: Su ihtiyacı fazladır. Karadeniz'de doğal yetişir, diğer bölgelerde (Akdeniz, Ege, GDA) ticari amaçla sulama ile yapılır. Konya.
• Pirinç (Çeltik): Bol su ve sıcaklık ister. Su içinde yetişir, bu nedenle akarsu boyları ve vadi tabanlarında yoğunlaşmıştır. Sıtma riski nedeniyle üretimi devlet kontrolündedir. Edirne (Meriç), Çukurova, Amik Ovası.

2. Sanayi Ürünleri ve Kontrol Altındaki Ürünler

• Üretimi Devlet Kontrolünde Olan Ürünler: Kenevir, Haşhaş, Tütün, Pirinç, Çay, Şeker Pancarı (Kota).
• Pamuk: Yüksek yaz sıcaklığı, kuraklık ve sulama ister. Tekstil sanayiinin hammaddesidir. Mevsimlik göçe neden olur. Şanlıurfa (GAP ile), Kıyı Ege, Çukurova, Iğdır (mikroklima).
• Şeker Pancarı: Çabuk bozulur ve taşıma maliyeti yüksektir; bu nedenle fabrikaların çevresinde yetiştirilir. Küspesi besi hayvancılığını geliştirir. Konya başta olmak üzere İç bölgeler.
• Çay: Bulutlu gün sayısı fazla, bol yağış, kış ılıklığı, yıkanmış kireçsiz toprak ister. Çabuk bozulduğu için fabrikalar üretim alanına yakın kurulur. Doğu Karadeniz (Rize, Artvin, Trabzon, Giresun).
• Tütün: Kaliteyi korumak amacıyla ekim alanları devlet tarafından sınırlandırılmıştır. Adıyaman, Denizli, Aydın, Tokat, Samsun.
• Haşhaş: Uyuşturucu madde içerdiği için devlet kontrolündedir. İlaç sanayisinde kullanılır. Afyon, Konya, Ege Bölgesi.

3. Yağ ve Baklagil Ürünleri

• Zeytin: Kış ılıklığı ister, Akdeniz ikliminin karakteristiğidir. Bir yıl çok, bir yıl az ürün verir. Ege Bölgesi (Manisa, İzmir), Akdeniz, Güney Marmara.
• Ayçiçeği: Yağ ihtiyacının %50’sini karşılar. Olgunlaşma döneminde bol sıcaklık ister. Tekirdağ başta olmak üzere Marmara Bölgesi.
• Kırmızı Mercimek: Kuraklığa dayanıklıdır. Nem ihtiyacı en az olan bitkidir. Şanlıurfa (Güneydoğu Anadolu).
• Nohut: Kurak ve yarı kurak bölgelerin bitkisidir. Türkiye'de en fazla yetiştirilen baklagildir. Konya başta olmak üzere İç bölgeler.

4. Meyvecilik ve Seracılık

• Dünya üretiminde ilk sırada olduğumuz ürünler (KÜFİ): Kayısı, Üzüm, Fındık, İncir.
• Kayısı: Yarı sıcak ve kurak bölgelerde yetişir. Kuru olarak ihraç edilir. Malatya (monokültür ürünüdür), Mersin, Iğdır.
• Üzüm: Yetişme alanı en geniş olan meyvedir. Soğuğa dayanıklıdır. Kuru üzüm ihracatında dünya birincisiyiz. Manisa başta olmak üzere Ege Bölgesi, İç Anadolu.
• Fındık: Kış ılıklığı, nem ve bol yağış ister. Dünya fındık üretiminde ilk sıradayız. Ordu, Giresun, Sakarya (Karadeniz kıyı kesimi).
• İncir: Kış ılıklığı ve yaz kuraklığı ister. Kuru incir üretiminde dünya birincisiyiz. Aydın (Büyük Menderes Ovası).
• Muz: Tropikal iklim bitkisi, özel konum (mikroklima) sayesinde kış ılıklığı olan yerlerde yetişir. Antalya (Alanya, Anamur).
• Turunçgiller: Kış ılıklığı ister. Mikroklima nedeniyle Rize'de de yetişir. Akdeniz kıyıları ve Rize.
• Antep Fıstığı: Sıcak ve kurak geçen yazlar ister. Türkiye dünya 3.südür. Şanlıurfa, Gaziantep, Siirt (Güneydoğu Anadolu).
• Seracılık (Örtü altı): Kış sıcaklıklarının yüksek olduğu ve güneşlenme süresinin fazla olduğu yerlerde yapılır. Ticari amaçlıdır. Jeotermal enerji ile ısıtılan seralar da bulunur. Antalya, Mersin, Adana, İzmir, Aydın.

• Tarımsal faaliyetlerin planlanması, desteklenmesi ve geliştirilmesi politikaları Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından yürütülür.
• TMO (Toprak Mahsulleri Ofisi): Çiftçinin ürettiği tarım ürünlerini uygun fiyatlarla alarak destek verir.
• Devlet Su İşleri (DSİ): Tarım alanlarındaki sulama işleriyle ilgilenir.
• Çaykur, Fiskobirlik, Çukobirlik, Tariş, Antbirlik, Kozabirlik: Ürünlerin alımını, işlenmesini ve pazarlanmasını üstlenen kooperatiflerdir. Örneğin; Kozabirlik ipekböcekçilik alımlarını yapar.
• Ziraat Bankası: Çiftçilere kredi sağlar.

• Türkiye'nin tarımsal yapısı, iklim ve yer şekillerinin çeşitliliğine paralel olarak zengin bir ürün yelpazesine sahiptir. Ancak iklime bağımlılığı azaltmak için sulama (GAP, KOP) ve teknolojik iyileştirmeler (makineleşme, tohum ıslahı) hayati önem taşımaktadır. Tarım ürünleri fiyatlarındaki dalgalanmaların ortadan kaldırılmasında ise Destekleme Alımları kilit rol oynamaktadır. Türkiye, tarım alanında bir nevi çok çeşnili bir pazar tezgahı gibidir; her coğrafi bölge, kendine has iklim ve toprak özellikleriyle (Terra rossa'dan Kahverengi Orman Topraklarına ve Alüvyal Ovalara) farklı bir ürünü ön plana çıkararak ülkenin gıda güvencesine ve ihracatına katkıda bulunur.