Giriş

Ticaret, mal ve hizmetlerin alım-satımına denir ve İç Ticaret ile Dış Ticaret olmak üzere ikiye ayrılır.

A. İÇ TİCARET

Türkiye'de iç ticaretin canlı olmasının temel nedenleri, bölgelerarası farklılıkların bulunmasıdır:
Üretim Farklılıkları: Bölgeler arasında sanayileşme düzeyinin ve tarım ürünlerinin çeşitliliğinin farklılık göstermesi, bölgelerin birbirleriyle ticaret yapmasını zorunlu kılar.
Ulaşım: Ulaşım imkânlarının gelişmesi.
Nüfus ve Talep: Nüfusun hızlı artışı ve satın alma gücünün artması.

Türkiye'de ticaretin geliştiği bölgeler genellikle büyükşehirler, sanayi alanları, turistik merkezler, fuar alanları, tarım alanları ve ulaşım ağının gelişmiş olduğu yerlerdir.
Başlıca ticaret merkezleri: İstanbul, İzmir, Bursa, Adana, Gaziantep, Kayseri, Konya ve Ankara gibi kentlerdir.
Liman kentleri (İstanbul, İzmir, Trabzon, Samsun, Mersin, İskenderun) de iç ve dış ticarette önemli rol oynayan çok sayıda limana sahiptir.

Dış Ticaret Açığı: Türkiye'nin ithalatı ihracatından fazla olduğu için dış ticaret açığı (Dış Ticaret Açığı) oluşmuştur. 2024 verilerine göre, ithalat ihracattan fazla olduğu için dış ticaret açığı mevcuttur.
Ekonomik Sektörlerin Payı: İhracatımızda en büyük pay %92 ile endüstri ürünlerine aittir. Madenlerin payı %6 ve tarım ürünlerinin payı ise %2 civarındadır.
Petrol ve Doğal Gaz: Petrol ve doğal gazın yüksek oranda dışa bağımlı olması, dış ticaret açığını olumsuz yönde etkilemektedir.

Cumhuriyetin ilk yıllarında ihracatta en büyük pay tarım ürünlerine aitken, günümüzde bu pay sanayi ürünlerine geçmiştir.
En Fazla İhracat Yapılan Ülkeler (2024 verileri):
Almanya.
Almanya'yı sırasıyla ABD, Birleşik Krallık, İtalya, Fransa, Hollanda, Romanya ve Rusya takip eder.
Başlıca İhraç Ürünleri:
Motorlu kara taşıtları ve bunların aksam parçaları (Otomotiv).
Makine ve mekanik cihazlar.
Elektrikli makineler ve cihazlar.
Demir ve çelik ürünleri.
Tekstil ve dokuma ürünleri.
Tarım ürünlerinden Fındık içi (tarım), üzüm, incir, turunçgiller, tütün, kayısı, nohut ve mercimek.
Madenlerden mermer, bakır, krom ve bor mineralleri.

Türkiye'nin hızla sanayileşmesine bağlı olarak enerji ihtiyacının artması ithalatın büyük bir kısmını enerji kaynaklarının oluşturmasına neden olmuştur.
En Fazla İthalat Yapılan Ülke (2024 verileri):
Çin.
Çin'i sırasıyla Rusya, Almanya, İtalya ve ABD takip eder.
Başlıca İthal Ürünleri:
Mineral yakıtlar ve yağlar (Petrol, Doğal gaz, Taş kömürü, Fosfat). (İhtiyacı karşılanamayan en çok ithal edilen madenlerdir).
Makine ve cihazlar.
Kimyevi maddeler ve suni gübreler.
Silah ve savunma gereçleri.
Ham pamuk, pamuk ipliği, pirinç ve tropikal ürünler (Muz, kahve, kakao, ananas).

Ulaşım, ticaretin en önemli faktörlerinden biridir. İthalat ve ihracatta en çok kullanılan ulaşım şekli, ucuz olmasından dolayı deniz yoludur.
Türkiye Deniz Ticareti: Dış ticaretin %65'inden fazlası deniz yoluyla yapılır. Türkiye dünya deniz yolu taşımacılığında 16. sıradadır.
En Önemli İthalat Limanı: İstanbul Limanı (Hinterlandı en geniş limandır).
En Önemli İhracat Limanı: İzmir Limanı (İstanbul'dan sonra ikinci büyük limandır).
Karadeniz'in En Önemli Ticaret Limanı: Hinterlandı geniş olduğu için Samsun Limanı.
Transit Ticaret Limanı: Trabzon Limanı, Doğu Karadeniz'in en gelişmiş limanı olup, İran transit ticaretinde önemli rol oynar.
Bor İhracat Limanı: Bandırma Limanı, bor minerali ihraç edildiği limandır.
İskenderun Limanı, Demir-çelik sanayisine dayalı olarak gelişmiştir.
Mersin Limanı, petrol ticareti yapılan, Kıbrıs ve Orta Doğu'ya açılan stratejik bir serbest ticaret bölgesi limanıdır ve demiryolu bağlantısı bulunur.
Demir Yolu Bağlantısı Olan Sınır Kapıları: Kapıkule (Bulgaristan), Uzunköprü (Yunanistan), Kapıköy (İran), Akyaka (Ermenistan). Kapıkule, Türkiye’nin en işlek ve en önemli gümrük kapısıdır.

Transit ticaret, iki ülke arasında yapılan ticarette başka ülkelerin ulaşım sistemlerinin kullanılmasıdır.
Köprü Konumu: Türkiye; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı noktada bulunması, önemli ticaret yolları üzerinde yer alması (Kral Yolu, İpek Yolu), üç tarafının denizlerle çevrili olması ve işlek su yolları olan İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahip olması nedeniyle transit ticarette kilit bir rol üstlenir.
Enerji Koridoru: Dünyanın en büyük petrol rezervlerinin bulunduğu Orta Doğu ve Hazar ülkelerine yakınlığı, Türkiye'yi petrol ve doğal gaz boru hatları (örneğin: Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı) için kritik bir enerji koridoru yapar.
Demir İpek Yolu: Çin'den İngiltere'ye uzanan Demir İpek Yolu projesi, Türkiye üzerinden geçerek Asya ile Avrupa'yı birbirine bağlayan önemli bir ticaret yoludur.

Serbest Bölgeler, bir ülkenin sınırları içerisinde yer alan, yabancı kaynaklı yatırımların çekilmesi amacıyla gümrük vergisi alınmadan ürünlerin alınıp satıldığı özel bölgelerdir. Türkiye’deki ilk serbest bölge Mersin’dir.

Yabancı sermaye ve teknolojiyi çekerek dış ticareti artırmak.
İhracata dönük sanayinin gelişmesini teşvik etmek.
Yerli üreticilerin uluslararası rekabette güçlenmesine katkı sağlamak (Dünya piyasalarındaki fiyattan girdi temini).
İstihdam olanakları oluşturmak.

İstanbul (Trakya, Endüstri ve Ticaret, Atatürk Havalimanı), İzmir (Ege), Bursa, Kocaeli, Kayseri, Gaziantep, Antalya, Adana-Yumurtalık, Denizli, Mersin, Samsun, Rize, ve Trabzon'da Serbest Bölgeler bulunmaktadır.

Türkiye'nin uluslararası ticaretteki konumu, uluslararası bir köprü üzerindeki dev bir gişe ve bu gişenin yanındaki özel depolama alanına (Serbest Bölge) benzer. Gişe (Boğazlar ve Boru Hatları) Asya'dan gelen enerjinin ve malların Avrupa'ya geçişini yönetir (Transit Ticaret), bu sırada ülkeye gelir sağlar. Serbest Bölgeler ise, yabancı sermayenin gümrüksüzce gelip mal üretmesi ve depolaması için kurulmuş özel, teşvikli depolardır, bu sayede küresel ticaretten daha fazla pay alınması hedeflenir.