A. Türkiye'nin Su Varlığı (Akarsular, Göller ve Yeraltı Suları)
Türkiye, jeopolitik açıdan su ve iklim koşulları gibi değişmeyen unsurlara sahiptir. Ülke, yeraltı ve yerüstü su kaynakları bakımından zengin bir yapıya sahiptir.
Akarsular
Türkiye'de çok sayıda akarsu bulunmaktadır ve akarsular Türkiye'yi etkileyen en önemli dış kuvvettir.
Genel Özellikler:
Türkiye arazisi genç bir yapıya sahip olduğu için akarsuların yatak eğimleri oldukça fazladır. Bu durum, akarsuların denge profiline ulaşamamış olmasının da bir kanıtıdır.
Akarsuların rejimleri genellikle düzensizdir, bu durum iklim özelliklerinden kaynaklanır. Ancak, Çoruh ve Fırat nehirlerinin rejimleri düzenlidir.
Eğim ve yükseltinin fazla olması nedeniyle hidroelektrik potansiyelleri yüksektir. Bu potansiyel en fazla Doğu Anadolu Bölgesi'nde, en az ise Marmara Bölgesi'ndedir.
Akarsu yatak eğiminin fazla ve rejimlerinin düzensiz olması sebebiyle genellikle ulaşım ve taşımacılık yapılamaz. Bartın Çayı, ulaşım ve taşımacılığa elverişli tek akarsudur.
Akarsu Havzaları: Türkiye akarsularının çoğu sularını denizlere ulaştırabilen açık havza durumundadır.
Kapalı Havzalar: Sularını denizlere ulaştıramayan veya göllere dökülüp orada kaybolan akarsuların bulunduğu alanlardır. Türkiye'nin en büyük kapalı havzası Orta (İç) Anadolu kapalı havzasıdır (Konya, Tuz Gölü, Akşehir-Eber havzası). Van Gölü ve Kura-Aras da kapalı havzalardır.
Nehir Örnekleri:
Gediz Nehri'nin yatağı, İzmir Körfezi'ni doldurduğu gerekçesiyle 1886'da değiştirilmiştir.
Küçük Menderes Nehri'nin taşıdığı alüvyonlarla Efes, Büyük Menderes Nehri'nin taşıdığı alüvyonlarla Millet liman kenti özelliğini kaybetmiştir.
Göller
Göller, kara içlerindeki su birikintileridir. Türkiye'deki göllerin çoğu tektonik oluşumludur.
Önemli Göller ve Özellikleri:
Van Gölü: Türkiye'nin en büyük doğal gölüdür. Suları sodalıdır ve inci kefali balığı yetişir. Demir yolu ulaşımı yapılan doğal göldür. Volkanik set gölüdür.
Tuz Gölü: Sığ ve yaşlı olup yıl içinde en fazla alan değiştiren göldür. Tuz konsantrasyonu çok yüksek olduğu için balık üretimi yoktur.
Beyşehir Gölü: En büyük doğal tatlı su gölüdür. Tatlı su olup balık çeşitliliği fazladır.
Enerji Üretilen Göller: Hazar, Kovada, Çıldır, Eğirdir ve Tortum'dan enerji elde edilir (HETÇ).
Ramsar Alanları: Uluslararası öneme sahip sulak alanlardır. Bu listeye dahil edilenler arasında Manyas Gölü, Burdur Gölü, Seyfe Gölü, Kızılırmak Deltası, Nemrut Kalderası ve Göksu Deltası gibi yerler bulunur.
Yeraltı Suları ve Kaynaklar
Yağışlarla yeryüzüne düşen suların yerin altına sızmasıyla yeraltı su kaynakları oluşur. Türkiye termal kaynaklar (sıcak su) bakımından zengindir.
Fay Kaynakları: Yer kabuğundaki çatlaklar (faylar) boyunca yüzeye çıkan sıcak ve ılık sulardır. Bu kaynaklar Ege'de (Afyon, Kütahya, Denizli, Manisa, Aydın), Güney Marmara'da (Bursa, Balıkesir, Yalova) ve Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde yaygındır.
Karstik Kaynaklar (Voklüz): Karstik arazilerde (kireçtaşı) biriken suların yüzeye çıkmasıyla oluşur. Suları soğuk ve kireçlidir. En fazla Akdeniz Bölgesi'nde görülür.
Artezyen Kaynakları: İnsanlar tarafından, yer altında sıkışan suyun yüksek basınçla yeryüzüne çıkarılmasıdır. En fazla İç Anadolu Bölgesi'nde bulunur.
B. Türkiye'nin Toprak Varlığı
Toprak, organik ve inorganik maddelerin ayrışmasıyla oluşur. Türkiye'de toprak oluşumunu etkileyen temel faktörler sıcaklık ve yağıştır.
Toprak Çözünmesi (Ayrışması)
Fiziksel (Mekanik) Çözünme: Günlük sıcaklık farkının fazla olduğu alanlarda (karasal alanlar, İç bölgeler, dağların yüksek kesimleri) yaygındır. Toprak oluşum süreci yavaştır.
Kimyasal Ayrışma: Suyun bol ve sıcaklığın yüksek olduğu nemli iklim alanlarında (Kıyı bölgeler, özellikle Karadeniz) fazladır.
Önemli Toprak Türleri
Yerli (Zonal) Topraklar:
Terra Rossa (Kırmızı Akdeniz Toprakları): Akdeniz iklim bölgelerinde yaygındır. Organik madde bakımından zengin olmasa da turunçgil, bağcılık ve zeytin tarımı için elverişlidir. Demir oksitlenmesinden dolayı kırmızı renklidir.
Kahverengi Orman Toprakları: Organik madde (humus) bakımından zengindir, kireç oranı düşüktür. Çay ve fındık yetiştiriciliği için elverişlidir.
Çernezyom (Kara Topraklar): Erzurum-Kars çevresinde ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde görülür. Humus bakımından çok zengin ve verimlidir. Karasal iklim ve çayır örtüsü altında oluşur, büyükbaş hayvancılık yapılır.
Kestane ve Kahverengi Bozkır Toprakları: Türkiye’de en geniş alanda bulunan toprak tipidir. Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde yaygındır. Tahıl (buğday, arpa) ve baklagil tarımına uygundur.
Podzol Topraklar: Batı Karadeniz'de görülür. Soğuk ve nemli iklim bölgelerinde iğne yapraklı orman altında oluşur. Kül rengi, yıkanmış ve verimi azdır.
Taşınmış (Azonal) Topraklar:
Alüvyal Topraklar: Akarsuların taşıdığı malzemelerden oluşur. Delta ovalarında ve vadi tabanlarında yaygındır. Mineral ve organik madde bakımından zengin, çok verimli topraklardır.
Lös Toprakları: Rüzgârların taşıyıp biriktirdiği topraklardır. Çöllerde ve karasal alanların iç kesimlerinde görülür (özellikle İç Anadolu Tuz Gölü çevresi).
Erozyon
Erozyon, toprağın dış kuvvetler tarafından süpürülmesi olayıdır. Türkiye tarımının önemli bir sorunudur.
Nedenleri: Yağışın az, bitki örtüsünün zayıf olduğu kurak ve yarı kurak alanlarda fazladır. Arazinin engebeli olması, yanlış arazi kullanımı ve bitki örtüsünün tahrip edilmesi de önemlidir.
Etkileri: Toprak verimsizleşir, barajların ömrü kısalır. Türkiye'de en fazla İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde görülür.
C. Türkiye'nin Bitki Varlığı (Flora)
Türkiye, 12.000’den fazla bitki türü ile bitki tür ve çeşitleri bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden ve Avrupa'da ilk sıradadır. Bu zenginliğin nedenleri arasında iklim, yer şekilleri ve toprak çeşitliliği, coğrafi konum ve jeolojik değişiklikler bulunur.
Endemik ve Relikt Bitkiler
Endemik Bitkiler: Belirli bir ülke veya bölgeye ait, nadir bulunan türlerdir. Türkiye'de 3.650 civarında endemik tür olduğu tahmin edilmektedir.
En Fazla Çeşitlilik: Toros Dağları'nda bulunur.
Örnekler: Kazdağı göknarı, Kasnak meşesi, Sığla/Günlük ağacı (Köyceğiz), Datça hurması, Ters lale, Anzer çayı ve Safran otu.
Relikt (Kalıntı) Bitkiler: Geçmiş jeolojik dönemlere ait iklim koşullarında yaşamış, ancak günümüz koşullarına uyum sağlayarak varlığını sürdürebilen bitkilerdir.
Türkiye'de bitkiler, Ağaç (Ormanlar), Çalı (Maki, Garig, Psödomaki) ve Ot (Stepler, Çayır) formasyonları olarak üçe ayrılır.
1. Ormanlar (Ağaç Formasyonu):
Türkiye yüzölçümünün %28.6'sı ila %29.4'ü orman alanıdır.
En Yaygın Türler: Meşe, kızılçam, karaçam, kayın, ardıç ve sarıçamdır.
Dağılım: En fazla orman oranı Karabük (%72), alan olarak ise Antalya'dadır.
Kıyı bölgelerinde dağların kıyıya paralel uzanması nedeniyle ormanlar daha fazla görülür.
2. Çalı Formasyonu:
Maki: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı Akdeniz iklimine ait bitki örtüsüdür. Kızılçamların tahrip edilmesiyle ortaya çıkar. Her zaman yeşil ve kalın, sert yapraklara sahiptir. (Örnek: Zeytin, defne, keçiboynuzu, sandal, funda).
Garig (Frigana): Makilerin tahrip edilmesiyle ortaya çıkan daha kısa boylu çalılardır.
Psödomaki (Yalancı Maki): Karadeniz Bölgesi gibi nemli iklimlerde, yaprağını döken ormanların tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan çalılardır. (Örnek: Kızılcık, yabani fındık, muşmula).
3. Ot Formasyonu:
Bozkır (Step): Karasal iklimin hüküm sürdüğü İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır. İlkbahar yağışlarıyla yeşerir ve yaz kuraklığında sararır.
Antropojen Bozkır: Kurak bölgelerde orman örtüsünün tahrip edilmesiyle oluşmuş bozkırlardır. İç bölgelerde görülür.
Dağ Çayırları (Alpin Çayırlar): Yazları serin ve yağışlı geçen yüksek alanlarda (Erzurum-Kars, Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar) görülür. Büyükbaş mera hayvancılığı için önemlidir.
Ek Bilgiler
Vejetasyon Süresi: Bitkilerin büyüme süresidir. Türkiye’de en uzun vejetasyon süresi Akdeniz kıyı boylarında (ortalama 300 gün), en kısa olduğu bölge ise Doğu Anadolu Bölgesi'dir (en çok 140 gün).
Bakı Etkisi: Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer alması nedeniyle, dağların güney yamaçları her zaman bakı yönüdür. Bu yamaçlarda orman, tarım ve yerleşme üst sınırları daha yüksektir.
