İçeriğe geç
KPSS Evreni
Konu listesi

TARİH · KONU ÖZETİ

Atatürk Dönemi İç Politika Gelişmeleri

I. Siyasi Alandaki Temel Gelişmeler

1. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

  • TBMM'nin yaptığı tek inkılaptır.
  • Ulusal egemenlik yolunda önemli bir adımdır.
  • Laiklik yolunda atılan ilk adımdır.
  • İtilaf Devletlerinin Lozan Konferansı'na ikilik çıkarma çabaları sonuçsuz kalmıştır.
  • Saltanat kaldırılınca, Vahdettin (Müslümanların halifesi sıfatıyla) İngilizlere sığınmıştır.
  • TBMM, Abdülmecit Efendi'yi yeni halife seçmiştir.
  • Saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı Devleti resmen sona ermiştir.
  • Rauf Orbay'ın önerisiyle 2 Kasım 1922, 1935'e kadar "Hakimiyet Bayramı" olarak kutlanmıştır.

2. Ankara'nın Başkent İlan Edilmesi (13 Ekim 1923)

  • Lozan Antlaşması'nın II. TBMM tarafından onaylanmasından sonra gerçekleşmiştir.
  • İsmet Paşa, Ankara'nın başkent oluşunu öngören önergeyi 14 arkadaşı ile birlikte TBMM'ye vermiştir.
  • İngiltere, Ankara'nın başkent yapılmasına yoğun tepki göstermiştir.

3. Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

  • Cumhuriyetin ilanı ile devletin rejimi, devlet başkanlığı ve hükümet bunalımı (Ekim Bunalımı) sorunları çözülmüştür.
  • Meclis Hükümeti Sistemi yerine Kabine Hükümeti Sistemi'ne geçilmiştir.
  • İlk Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal.
  • İlk Başbakan: İsmet İnönü.
  • İlk TBMM Başkanı (Bu dönemde): Ali Fethi Okyar.

4. Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

  • Nedenler:
  • Halife Abdülmecit Efendi'nin bir devlet başkanı gibi hareket etmesi (yabancı elçilerle görüşmesi).
  • Hintli Müslüman liderler Ağa Han ve Emir Ali'nin İnönü'ye gönderdikleri mektuplarla Türkiye'nin içişlerine karışması.
  • Yapılacak inkılapların önündeki en büyük engel olması.
  • Sonuçlar:
  • Laiklik yolunda atılan en önemli adımdır.
  • Türkiye'deki inkılap süreci hızlanmıştır.
  • Ümmetçilik anlayışı sona ermiştir.
  • Şeyhülislamlık makamı sona erdirilmiştir.
  • Halifeliğin kaldırıldığı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Şeriye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması ile Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti'nin kaldırılması kararları alınmıştır.

5. 1924 Anayasası'nın Kabulü

  • Yürürlüğe girmesiyle Kanun-i Esasi ve 1921 Anayasası yürürlükten kalkmıştır.
  • İlk detaylı (kazuistik) ve ilk sert anayasadır.
  • 1928 yılında anayasadan "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarılmıştır.
  • 1934'te kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
  • 1937 yılında Atatürk ilkeleri Anayasa'da yer almıştır.

II. Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

1. Halk Fırkası (9 Eylül 1923) / Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF / CHP)

  • Başkanı: Mustafa Kemal.
  • İlk Partidir.
  • Partinin ilk kurultayı Sivas Kongresi kabul edilir.
  • Programında Ekonomide devletçilik ilkesini benimsemiştir.
  • 1924'te adının başına Cumhuriyet kelimesi eklenmiştir.

2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) (17 Kasım 1924)

  • Başkanı: Kazım Karabekir.
  • Türkiye'nin ilk muhalefet partisidir.
  • Kurucuları: Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele, Adnan Adıvar.
  • Kuruluşunda etkili olan olaylar Erkan-ı Harbiye Kanunu'nun çıkarılması ve Halifeliğin kaldırılmasıdır.
  • Programında liberal ekonomiyi ve Adem-i Merkeziyetçiliği savunmuştur.
  • "Partimiz dini inançlara saygılıdır" sloganıyla yola çıkmıştır.
  • Kapatılması: Şeyh Said İsyanı'nda etkili olduğu gerekçesiyle Takrir-i Sükûn Kanunu ile kapatılmıştır.

3. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) (12 Ağustos 1930)

  • Başkanı: Ali Fethi Okyar.
  • Kuruluşu: Türkiye'nin ikinci muhalefet partisi olup, Atatürk'ün isteği üzerine kurulmuştur.
  • Neden: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla kurulmuştur.
  • Programı: Liberal ekonomiyi ve tek dereceli seçim sistemini benimsemiştir.
  • Kapatılması: Parti, zamanla eski rejim ve hilafet taraftarlarının merkezi haline gelmiş, bu yüzden Ali Fethi Okyar parti'yi feshetmiştir.

III. Rejime Yönelik Tehditler

1. Şeyh Said İsyanı (13 Şubat 1925)

  • Nedenler: Laikliğe ve rejime karşı çıkılması, Halifelik ve saltanatı geri getirme düşüncesi, Musul sorununu lehine çözme isteği olan İngilizlerin kışkırtmaları.
  • Bastırılması: Başbakan Ali Fethi Okyar isyanı bastıramayınca istifa etmiş, yerine İsmet İnönü getirilmiştir.
  • Önlemler: İsyanı bastırmak için Takrir-i Sükûn Kanunu (1925-1929) çıkarıldı. Diyarbakır ve Ankara'da İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu.
  • Sonuç: Musul sorunu Türkiye aleyhine çözümlenmiştir. Cumhuriyet rejimini yıkmaya yönelik çıkan ilk isyandır. TCF kapatılmıştır.

2. İzmir Suikast Girişimi (16 Haziran 1926)

  • Eski İttihatçıların, İzmir'e yapacağı gezi sırasında Atatürk'e yönelik düzenlemek istedikleri suikast girişimidir.
  • Bu olay neticesinde İttihatçiler tamamen tasfiye edilmiştir.
  • Mustafa Kemal bu girişim sonrasında "Benim Naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır" demiştir.

3. Menemen (Kubilay) Olayı (1930)

  • Derviş Mehmet önderliğinde "Din elden gidiyor" gibi yalanlarla Laik Cumhuriyet'e karşı başlatılmış bir isyandır.
  • Olaylara müdahale eden Asteğmen Kubilay şehit edilmiştir.
  • Bu olay, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının haklılığını ortaya koymuştur.
  • Suçlular Divan-ı Harp'te yargılanmıştır.

4. Diğer Önemli Olaylar

  • Bursa Olayı (1933): Ezanın Türkçe okunması üzerine Ulu Cami'de yaşanan olaydır. Mustafa Kemal, "Bu bir din meselesi değil, dil meselesidir" demiştir.
  • Vagon-Lits Olayı (1933): İstanbul'daki Fransız firmasında bir işçinin Türkçe konuştuğu için cezalandırılması üzerine çıkan olaydır.
  • Razgrad Olayı (1933): Bulgaristan'daki Türk mezarlarının yağmalanması olayıdır.