Atatürk Dönemi dış politikasının esasları arasında Yurtta barış, dünyada barış ilkesi yer alır.
Diğer ilkeler ise Gerçekçilik, Akılcılık, Bağımsızlık, Uluslararası Eşitlik, Güvenlik, Barışseverlik ve Batıcılık prensipleridir.
Bu dönemde dış politikanın temel faaliyeti, Lozan'dan kalan sorunları çözmek olmuştur.
2. 1923-1930 Arası Dış Politika Gelişmeleri (Lozan’dan Kalan Sorunlar)
Musul (Irak Sınırı) Sorunu (1924-1926):
Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen tek konudur.
Sorunun çözümü için Haliç Konferansı (Mayıs 1924) toplandı. Türkiye'yi Ali Fethi Okyar temsil etti.
İngilizler, sorunu Milletler Cemiyeti'ne (Cemiyet-i Akvam) taşıdı.
Türkiye, Nasturi İsyanı ve Şeyh Sait İsyanı ile uğraşırken konu aleyhimize çözüldü.
5 Haziran 1926'da Ankara Antlaşması imzalandı. Musul, Süleymaniye ve Kerkük Irak'a bırakıldı.
Bu antlaşma ile Misak-ı Millî'den üçüncü kez taviz verilmiştir.
Yabancı Okullar Sorunu (1925) (Fransa):
Fransa ve kısmen Papa'lık ile sorunlar yaşandı.
Türkiye, yabancı okulların Türk kanunlarına uyması şartıyla sorunu çözdü.
Bu sorun, Türkiye'nin dış politikadaki ilk siyasi başarısıdır. Konu, Milletler Cemiyeti'ne taşınmadan çözülmüştür.
Osmanlı Borçları Sorunu (Fransa):
Osmanlı Devleti'nin en çok borç aldığı devlet Fransa'dır.
Borçlar, 1930'dan sonra Hoover Moratoryumu (Ödeme erteleme sistemi) çerçevesinde taksitlendirildi ve 1954'e kadar (Demokrat Parti Dönemi'nde) taksitler halinde ödendi.
Bozkurt-Lotus Olayı (1926) (Fransa):
Bozkurt gemisi ile Fransız yolcu gemisi Lotus'un Ege Denizi'nde çarpışması üzerine çıkan sorundur.
Konu, Milletler Cemiyeti'ne bağlı Lahey Adalet Divanı'na taşındı ve Divan Türk tarafını haklı buldu.
Türkiye'yi bu davada Mahmut Esat Bey temsil etti ve kendisine "Bozkurt" soyadı verildi.
Bu olayın Türkiye'nin lehine çözülmesinde 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu'nun etkisi vardır.
Nüfus Mübadelesi (Etabli) Sorunu (1926-1930) (Yunanistan):
Lozan'a göre İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri dışındaki nüfuslar yer değiştirecekti.
Yunanistan'ın İstanbul Rumlarını mübadele kapsamı dışında tutmak istemesiyle Etabli Antlaşmazlığı ortaya çıktı.
Sorun, 1930 Ahali Mübadelesi Antlaşması ile çözüldü. Bu, iki ülke arasındaki dostluk ilişkilerini pekiştirdi.
Yunan Başbakanı Venezilos, 1934 yılında Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday göstermiştir.
3. 1930-1938 Arası Dış Politika Gelişmeleri (Yayılmacılığa Karşı Barış Çabaları)
Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne Üyeliği (1932):
İspanya'nın teklifi ve Yunanistan'ın desteğiyle 18 Temmuz 1932 tarihinde üye olmuştur.
Türkiye'nin Cemiyet'teki ilk temsilcisi Cemal Hüsnü Taray olmuştur.
Balkan Antantı (9 Şubat 1934):
Almanya ve İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı Batı sınırını güvence altına almak amacıyla Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanmıştır (TAYYAR).
Bulgaristan ve Arnavutluk katılmamıştır.
Antantı, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras imzalamıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936):
İtalya ve Almanya'nın yayılmacı tehditlerine karşı Türkiye, Boğazların statüsünün görüşülmesini talep etmiştir.
Bu sözleşme ile Lozan Antlaşması'ndaki Boğazlar Komisyonu kaldırıldı.
Boğazların egemenliği Türkiye'ye bırakılarak, Türkiye'nin egemenlik kısıtlayıcı hükümleri kaldırılmıştır.
Montrö, Türkiye'nin uluslararası alandaki siyasi bağımsızlığını geliştiren önemli bir adımdır.
Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937):
İtalya'nın Habeşistan'ı işgal etmesi ve Akdeniz'deki tehdidi üzerine Doğu sınırını güvence altına almak için kurulmuştur.
Üyeleri: Türkiye, İran, Afganistan ve Irak (İRAN ATİ).
Suriye, Hatay sorunu nedeniyle pakta katılmamıştır. Türkiye, bu pakt ile Doğu sınırını güvence altına almıştır.
Hatay'ın Anavatana Katılması (23 Haziran 1939):
Hatay, 1921 Ankara Antlaşması ile Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılmıştı.
Mustafa Kemal bu sorunu "Şahsi meselem" olarak nitelendirmiş ve "Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz" demiştir.
Milletler Cemiyeti, Sandler Raporu'nu hazırlattı.
Hatay Cumhuriyeti 1938'de kuruldu (İlk Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen).
Hatay'ın anavatana katılması (1939), Atatürk'ün ölümünden sonra gerçekleşmiştir.
4. Atatürk Dönemi Diğer Önemli Dış Politika Olayları
Vagon-Lits Olayı (1933): İstanbul'daki Fransız firmasında Türkçe konuşan bir işçinin cezalandırılması üzerine ortaya çıktı. İstanbul Üniversitesi öğrencileri tepki gösterdi. Olayın milliyetçiliğin gelişiminde etkili olduğu belirtilir.
Razgrad Olayı (1933): Bulgaristan'ın Razgrad kentindeki Türk mezarlığının tahrip edilmesi olayıdır. İstanbul Üniversitesi öğrencileri tepki göstermiştir.
Atatürk Dönemi Dışişleri Bakanları: En uzun süre bu görevi yürüten kişi Tevfik Rüştü Aras olmuştur (1925-1938).
II. ATATÜRK SONRASI DÖNEM TÜRK DIŞ POLİTİKASI (1938 VE SONRASI)
1. II. Dünya Savaşı Dönemi (İsmet İnönü Dönemi - 1939-1945)
Türkiye, savaş boyunca tarafsızlık (yansızlık) politikası izlemeye özen göstermiş ve fiilen savaşa katılmamıştır.
Adana Görüşmeleri (1943): İsmet İnönü ile İngiltere Başbakanı Churchill arasında Yenice İstasyonu'nda Türkiye'nin savaşa katılımı görüşüldü. Türkiye'nin karşılanması imkansız şartlar öne sürerek oyalaması nedeniyle bu görüşmelere Sağırlar Diyaloğu da denmiştir.
Kaire Konferansları (1943): Churchill, Roosevelt ve İnönü katıldı. Türkiye, prensip olarak savaşa katılma kararı aldı.
Türkiye, Birleşmiş Milletler'e (BM) kurucu üye olabilmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya simgesel olarak savaş ilan etmiştir.
2. Soğuk Savaş Dönemi (Demokrat Parti Dönemi - 1945-1960)
II. Dünya Savaşı'ndan sonra SSCB'nin Türkiye üzerindeki baskısı artınca, Türkiye Batı Bloğu'na yakın bir politika izlemeye başladı.
Truman Doktrini (1947): ABD, SSCB tehdidine karşı Türkiye'ye 100 milyon, Yunanistan'a 300 milyon dolar askeri ve ekonomik yardım yapmıştır.
Avrupa Konseyi'ne Üyelik (1949): Türkiye konseye davet edilerek üye olmuştur.
Kore Savaşı ve NATO'ya Üyelik (1950-1952)
Türkiye, Birleşmiş Milletler gücü ile Kore Savaşı'na asker göndermiştir. Türkiye'nin Misak-ı Millî sınırları dışında ilk kez asker gönderdiği yer Kore'dir.
Kore Savaşı'ndaki başarısı üzerine Türkiye, 1952'de NATO'ya (Kuzey Atlantik Savunma Paktı) üye olarak kabul edilmiştir.
Balkan Paktı (1954): SSCB'nin yayılmasını engellemek amacıyla Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan arasında kuruldu. Pakt, Kıbrıs sorunu ve Yugoslavya'nın SSCB ile ilişkilerini düzeltmesi nedeniyle işlevini kaybetmiştir.
Bağdat Paktı (1955) / CENTO (1959): Orta Doğu'da SSCB sızmasını önlemek amacıyla Türkiye ve Irak arasında kuruldu. İngiltere, Pakistan ve İran da katıldı. Irak'ın 1959'da çekilmesiyle adı CENTO (Merkezi Antlaşma Örgütü) olarak değiştirildi ve merkezi Ankara'ya taşındı.
Eisenhower Doktrini (1957): Orta Doğu ülkelerine yönelik askeri ve ekonomik yardım öngörmüştür. Türkiye bu yardımı almıştır
