Bu özet, 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışından itibaren Kurtuluş Savaşı Muharebeler Dönemi'ni kapsayan temel bilgileri madde madde sunmaktadır.
I. I. TBMM'NİN AÇILMASI (23 Nisan 1920)
A. Açılış Süreci ve İlk Kararlar
Açılış Gerekçesi: Osmanlı Mebusan Meclisi'nin kapatılması ve ulusal bağımsızlığın sağlanmak istenmesi.
Açılış Yeri: Ankara Hacı Bayram Camii'nde kılınan Cuma namazının ardından açılmıştır.
Meclis Başkanı: Açılış günü, geçici başkanlık görevini en yaşlı üye olan Sinop vekili Şerif Bey yapmıştır. 23 Nisan 1920'de Mustafa Kemal meclis başkanı seçilmiştir.
24 Nisan Önergesi (1 Numaralı Kararlar): Mustafa Kemal tarafından meclise sunulan ve hükümetin derhal kurulması için verilen önergedir.
Hükümet Kurmak Zorunludur. (Bu, İstanbul Hükümeti'nin yok sayıldığını gösterir).
Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir. (Meclisin sürekliliği belirtilmiştir).
TBMM'nin üzerinde hiçbir güç yoktur. (Meclis'in üstünlüğü vurgulanmıştır).
Yasama ve yürütme yetkileri TBMM'ye aittir. (Güçler Birliği ilkesi benimsenmiştir).
Meclis içinden seçilen bir kurul hükümet görevini görür. Meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır. (Meclis Hükümeti Sistemi benimsenmiştir).
Padişah ve halifenin geleceğine TBMM karar verecektir. (İleride rejimin değişeceğinin sinyalidir).
B. I. TBMM'nin Özellikleri
Kurucu Meclis (Meclis-i Müessisan): Yeni bir devlet kurduğu ve Teşkilat-ı Esasiye'yi hazırladığı için.
Ulusal Meclis: Azınlıklara temsil hakkı vermemiştir.
İhtilalci: Saltanat ve İstanbul Hükümeti'ni yok saymıştır.
Olağanüstü Yetkili: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini bünyesinde toplamıştır.
Demokratik: Üyeleri halkın seçimi ile belirlenmiştir.
Savaş Meclisidir: Kurtuluş mücadelesini yönetmiştir.
C. TBMM'nin İlk Hükümeti ve Kanunları
İlk Kurulan Bakanlık: Sağlık Bakanlığı'dır.
En Çok Bütçe Ayrılan Bakanlık: Milli Savunma Bakanlığı'dır.
İlk Çıkarılan Kanun: Ağnam Vergisinin artırılması (vergide artış yapılması) kanunudur.
Önemli Kanunlar:
Hıyanet-i Vataniye Kanunu: İsyanları bastırmak ve otoriteyi artırmak için çıkarılmıştır.
Firariler Kanunu: Asker kaçaklarını önlemek için çıkarılmıştır.
İstiklal Mahkemeleri Kanunu: Acil hükümler verebilmek amacıyla çıkarılmıştır.
Tek İnkilap: I. TBMM'nin yaptığı tek inkılap Saltanatın kaldırılmasıdır.
II. TBMM'YE KARŞI ÇIKAN İSYANLAR ve ALINAN ÖNLEMLER
A. İsyanların Nedenleri
İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletlerinin Milli Mücadele'nin padişah ve halifeye karşı yapıldığı propagandaları.
Şeyhülislam Dürrizade Abdullah'ın Milli Mücadele karşıtı fetva vermesi.
İngilizlerin, Boğazların çevresinde ayaklanmaları desteklemesi.
Azınlıkların ayrı devlet kurma hedefleri.
Bazı Kuvay-ı Milliyecilerin düzenli orduya katılmak istememeleri.
B. İsyan Türleri
İstanbul Hükümeti Tarafından Doğrudan Çıkarılan İsyanlar:
Kuvay-ı İnzibatiye (Hilafet Ordusu): Damat Ferit'in desteğiyle Boğazlar çevresinde çıkarıldı.
Ahmet Anzavur (Kuvay-ı Muhammediye): İngilizler tarafından desteklenmiştir.
İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletlerinin Etkisiyle Çıkarılan İsyanlar: Bolu-Düzce-Hendek-Adapazarı isyanları, Afyon (Çopur Musa) isyanı.
Azınlıkların Çıkardığı İsyanlar: Rum isyanı (Pontus), Ermeni isyanı. Pontus isyanları TBMM'ye karşı en uzun süren isyanlardır.
Kuvay-ı Milliye Yanlısı Olup Sonradan İsyan Edenler: Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe isyanları.
C. İsyanlara Karşı Alınan Önlemler
Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı.
İstiklal Mahkemeleri kuruldu. (Üyeleri TBMM üyeleri arasından seçilmiştir; Meclis'in yargı gücünü kullandığının kanıtıdır).
Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi tarafından karşı fetva hazırlandı.
İstanbul Hükümeti ile resmi haberleşmeler kesildi.
Halkı bilgilendirmek için İrşad Heyetleri oluşturulmuştur.
Damat Ferit Paşa, Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile yargılanan ilk kişi olarak vatan haini ilan edilmiştir.
III. KURTULUŞ SAVAŞI MUHAREBELER DÖNEMİ (Cepheler)
A. Doğu Cephesi
Savaşanlar: XV. Kolordu Komutanı Kazım Karabekir komutasındaki düzenli ordu (Osmanlı'dan kalan) ve Ermeniler.
Antlaşma: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalanmıştır.
Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı reddeden ve TBMM'yi tanıyan ilk devlet olmuştur.
Doğu cephesi kapanan ilk cephe olmuştur.
TBMM'nin imzaladığı ilk antlaşmadır. İlk kez uluslararası bir sözleşmede Türkiye adı kullanılmıştır.
Gürcistan ile İlişkiler: Gürcistan, Brest-Litowsk Antlaşması ile Rusların çekilmesini fırsat bilerek Ardahan, Artvin ve Batum'u ele geçirmiştir. Batum Antlaşması sonrası Gürcistan bu illeri Türkiye'ye bırakmış, ancak Batum daha sonra SSCB tarafından işgal edilen Gürcistan'a bırakılmıştır.
Doğu Sınırının Kesinleşmesi: Gürcistan ile Batum Antlaşması, Rusya ile Moskova Antlaşması ve Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ile Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) imzalanarak doğu sınırımız kesinleşmiştir.
B. Güney Cephesi
Savaşanlar: Fransızlar ve Ermenilerle karşı Kuvay-ı Milliye (halk direnişi) mücadele etmiştir. Güney cephesinde düzenli ordudan yararlanılmamıştır.
Önemli Direnişler: Urfa, Antep ve Maraş'ta halk direnişi örgütlenmiştir.
Maraş, Antep ve Urfa'ya sırasıyla Kahraman, Gazi ve Şanlı unvanları verilmiştir.
Antep, İstiklal Madalyası alan ilk şehir olmuştur (1921).
Kapanması: Sakarya Meydan Savaşı'ndan sonra imzalanan 1921 Ankara Antlaşması ile kapanmıştır.
C. Batı Cephesi
Savaşanlar: Batı Cephesi'nde Yunanlılara karşı Ali Fuat Paşa'nın komutasındaki Kuvay-ı Milliye birlikleri ile başlayan mücadele, Gediz yenilgisinden sonra kurulan Düzenli Ordu tarafından sürdürülmüştür.
Gediz Muharebesi (Kasım 1920): Ali Fuat Paşa'ya bağlı Kuvay-ı Milliye birliklerinin başarısız taarruzudur. Sonucunda, Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliğine atanmış ve Batı Cephesi Kuzeyde İsmet İnönü, Güneyde Refet Bele komutasında ikiye ayrılmıştır.
I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921):
Sonuçlar: Düzenli ordunun ilk başarısıdır. İsmet Paşa'ya Generallik rütbesi verildi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi. İstiklal Marşı kabul edildi. Londra Konferansı düzenlendi. Afganistan Dostluk Antlaşması ve Moskova Antlaşması imzalandı.
Londra Konferansı (23 Şubat – 12 Mart 1921): TBMM'nin I. İnönü Savaşı'nı kazanmasından sonra İtilaf Devletleri TBMM'yi İstanbul Hükümeti aracılığıyla davet etmiştir. Konferansta Salih Paşa yerine gelen İstanbul Hükümeti temsilcisi Tevfik Paşa, söz sırası kendisine geldiğinde "Söz Türk Milletinin gerçek temsilcisine aittir" diyerek TBMM'ye bıraktı. İtilaf Devletleri, TBMM'yi hukuken ve resmen ilk kez tanımıştır.
II. İnönü Savaşı (23 Mart – 1 Nisan 1921): Yunanlılar yenilgiye uğratılmıştır. Mustafa Kemal, İsmet İnönü'ye "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz" demiştir.
Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Düzenli ordunun ilk ve en büyük yenilgisidir. Yenilgi üzerine ordu, Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmiştir. Meclis'in Kayseri'ye taşınması gündeme geldi.
Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Yenilgi sonrası, meclisin tüm yetkileri üç aylık süreyle Mustafa Kemal'e verilmiştir. Bu kanun, yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin Mustafa Kemal'in bünyesinde toplanmasını sağlamıştır.
Tekalif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921): Başkomutanlık Kanunu'na dayanılarak çıkarıldı. Ordunun ihtiyaçlarını halktan karşılamayı amaçladı. Bu emirler, uygulaması için kurulan İstiklal Mahkemeleri ile desteklenmiştir.
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921):
Gelişme: Mustafa Kemal, orduya "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emrini vermiştir. Bu savaş, topyekün savaş taktiğine örnektir. Mustafa Kemal bu savaşa "Melhame-i Kübra" (Kan Gölü) demiştir. Bu savaşa Subaylar Savaşı da denir.
Sonuçlar: Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Güney Cephesi Ankara Antlaşması ile kapandı. Kafkas ülkeleri ile Kars Antlaşması imzalandı.
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26 Ağustos – 9 Eylül 1922):
Gelişme: Mustafa Kemal, Başkomutanlık yetkisi uzatılarak taarruzu Kocatepe'den yönetti. Rum Sındığı (Dumlupınar Meydan Muharebesi) savaşı ile Yunan ordusu tamamen sarılmıştır. Mustafa Kemal "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emrini vermiştir. Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'e girerek işgale son vermiştir.
Sonuç: Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhası sona erdi. Fevzi Çakmak'a Mareşallik rütbesi verilmiştir.
IV. DÖNEMİN SİYASİ SONUÇLARI
1. Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
Taraflar: TBMM (İsmet İnönü) ve İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya). Yunan temsilcisi görüşmelere katılmamıştır.
Kararlar: İstanbul ve Boğazlar, TBMM yönetimine bırakılmıştır.
Doğu Trakya (Edirne, Kırklareli), savaşılmadan diplomatik yolla alınmıştır.
Önemi: Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir. Lozan Barış Antlaşması'na zemin hazırlanmıştır.
2. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
Neden: İtilaf Devletleri'nin Lozan Konferansı'na İstanbul Hükümeti'ni ve TBMM'yi birlikte davet ederek ikilik çıkarmayı amaçlaması.
Önemi: Osmanlı Devleti resmen sona ermiştir. (Fiilen: Mondros, Hukuken: Mudanya).
I. TBMM'nin gerçekleştirdiği tek inkılaptır.
Laiklik yolunda atılan ilk adımdır.
Son sadrazam Tevfik Paşa Hükümeti istifa etmiştir.
Saltanat kaldırılınca, TBMM Abdülmecit Efendi'yi Halife seçmiştir.
3. Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
TBMM Temsilcileri: İsmet İnönü, Rıza Nur, Hasan Saka.
Musul Sorunu: İngiltere ile çözümlenemeyen tek konu olduğu için antlaşma dışında bırakılmıştır.
Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırılmıştır.
Boğazlar: Yönetimi, başkanı bir Türk olan uluslararası bir komisyona bırakılmıştır. Bu, egemenliği zedeleyici bir maddedir. (Bu sorun 1936 Montrö ile çözülecektir).
Azınlıklar: Türkiye'deki tüm azınlıklar, Türk vatandaşı kabul edilmiştir.
Nüfus Mübadelesi: İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler hariç, Yunanistan ile nüfus değişimi yapılmıştır.
Savaş Tazminatı: Yunanistan, savaş tazminatı olarak Karaağaç ve Bosnaköy'ü Türkiye'ye vermiştir.
Önemi: Türkiye Cumhuriyeti'nin varlığı uluslararası alanda tescillenmiştir. Sevr'in geçersizliği kanıtlanmıştır.
