Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl / 1792-1922)

• Dağılma Dönemi, 1792 Yaş Antlaşması ile başlayıp, Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar süren dönemi kapsar.

• Genel Politika: Osmanlı Devleti, bu dönemde varlığını sürdürmek için Denge Siyaseti (Büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanma) politikasına ağırlık vermiştir.
• Denge Siyasetinin İlk Uygulanışı: Fransızların Mısır'ı işgalinde (1798-1801), Fransa’ya karşı Rusya ve İngiltere ile iş birliği yapılarak uygulanmıştır.
• Temel Sorun Kaynakları:
• Milliyetçilik Akımı: Fransız İhtilali sonrası yayılan milliyetçilik, Balkan uluslarının isyan etmesine yol açmıştır.
• Sanayi Devrimi: Avrupa devletlerinin hammadde ve pazar arayışını Osmanlı topraklarına kaydırması.
• Kapitülasyonlar: Ekonomik bağımsızlığın kaybedilmesi.

A. Milliyetçilik Akımı ve İlk Kayıplar

• Sırp İsyanı (1804): Milliyetçilik akımıyla Osmanlı'ya karşı ayaklanan ilk millet Sırplardır. İsyanın önderi Kara Yorgi'dir.
• 1812 Bükreş Antlaşması: Osmanlı Devleti, ilk kez bir azınlığa (Sırplara) ayrıcalık (özerklik) vermiştir.
• Yunan İsyanı (1820-1829): Etnik-i Eterya Cemiyeti'nin çalışmaları ve Rus kışkırtmaları etkili olmuştur. Başlangıcı Eflak'ta olup, büyük isyan Mora'da başlamıştır.
• 1827 Navarin Olayı: İngiltere, Fransa ve Rusya, Osmanlı donanmasını yakmıştır (üçüncü kez).
• 1829 Edirne Antlaşması: Yunanistan bağımsızlık kazanan ilk azınlık olmuştur. Sırbistan'a özerklik verilmiştir.
• 1830 Cezayir İşgali: Fransa, Cezayir'i işgal etmiştir. Bu, Osmanlı Devleti'nin Kuzey Afrika'da kaybettiği ilk toprak parçasıdır.

B. Mısır ve Boğazlar Sorunları (Kavalalı Mehmet Ali Paşa)

• Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1832): Mora'da çıkan isyanı bastırma karşılığında istediği valilikleri alamayınca isyan etmiştir.
• 1833 Kütahya Antlaşması: Osmanlı, Kavalalı'ya Şam, Girit ve Adana valiliklerini vermiştir.
• 1833 Hünkar İskelesi Antlaşması: Kavalalı'dan çekinen Osmanlı, Rusya'dan yardım istemiş ve bu antlaşmayı imzalamıştır. Bu antlaşma, Osmanlı'nın Boğazlar konusunda tek başına karar verdiği son antlaşmadır.
• 1838 Balta Limanı Antlaşması: İngiltere'ye verilen geniş ticaret ayrıcalıklarıyla Osmanlı, yarı sömürge durumuna düşmüştür.
• 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar, ilk kez uluslararası statü kazanmış ve Osmanlı'nın Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona ermiştir.

A. Kırım Savaşı (1853-1856)

• Nedenler: Rusya'nın Akdeniz'e inme isteği ve Ortodoksların himayesi sorunu.
• Gelişmeler: Ruslar Sinop'ta Osmanlı donanmasını yakmıştır (dördüncü kez). Osmanlı, savaş masrafları için ilk dış borcu İngiltere'den almıştır.
• 1856 Paris Antlaşması:
• Osmanlı Devleti Avrupa devleti sayılmıştır.
• Islahat Fermanı antlaşma metnine eklenerek uluslararası nitelik kazanmıştır.
• Osmanlı, Karadeniz'de donanma bulunduramayacaktır (Karadeniz'in tarafsızlığı).
• Osmanlı, yenik devlet muamelesi görmüştür.

B. 93 Harbi (1877-1878)

• Nedenler: Rusya'nın Pan-Slavizm politikası ve İstanbul (Tersane) Konferansı kararlarının Osmanlı tarafından reddedilmesi.
• Cepheler: Doğu'da Gazi Ahmet Muhtar Paşa ve Nene Hatun, Batı'da Gazi Osman Paşa (Plevne Kahramanı).
• 1878 Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması:
• Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız oldu.
• Büyük Bulgaristan Krallığı kurulması kararlaştırıldı.
• İlk kez Ermeni Meselesi uluslararası alana taşındı.
• Bu antlaşma İngiltere'nin baskısıyla yürürlüğe girmedi.
• 1878 Berlin Antlaşması:
• SakR (Sırbistan, Karadağ, Romanya) resmen bağımsız oldu.
• Bosna-Hersek'in yönetimi geçici olarak Avusturya'ya bırakıldı.
• İngiltere'ye Kıbrıs'ın yönetimi verildi.
• Bu antlaşmayla İngiltere, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçmiştir.

• Islahatlar, Batı'daki gelişmelerin etkisiyle yönetim, ordu, hukuk ve eğitim alanlarında yoğunlaşmıştır.

II. Mahmut Dönemi:

• Sened-i İttifak ile padişahın yetkileri ilk kez sınırlandırıldı.
• Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-yı Hayriye, 1826).
• Divan-ı Hümayun kaldırıldı, yerine Nazırlıklar (Bakanlıklar) kuruldu.
• İlk resmi gazete (Takvim-i Vekayi) çıkarıldı.
• Müsadere (Mülkiyetin tanınması) ve Tımar sistemi kaldırıldı.

Tanzimat Dönemi (Abdülmecid):

• 1839 Tanzimat Fermanı ilan edildi. İlk kez Hukukun üstünlüğü kabul edildi.

Islahat Dönemi (Abdülmecid):

• 1856 Islahat Fermanı ilan edildi. Cizye vergisi kaldırıldı. Gayrimüslimlere memur olma, okul açma ve bedelli askerlik hakkı verildi.

I. Meşrutiyet (II. Abdülhamit):

• 1876 Kanun-i Esasi ilan edildi. Meclis-i Mebusan (halk) ve Meclis-i Ayan (padişah) kuruldu.

II. Meşrutiyet (II. Abdülhamit):

• 1908'de ilan edildi. Osmanlı'da ilk kez çok partili hayat başladı.

• Devleti dağılmaktan kurtarmak amacıyla çeşitli fikir akımları ortaya atılmıştır.

Osmanlıcılık (İttihad-ı Anasır):

• Osmanlı sınırları içindeki tüm milletlerin (din, dil, ırk ayrımı olmaksızın) eşitliğini savundu. Tanzimat ve Islahat fermanları ile desteklenmiştir. Balkan uluslarının ayrılmasıyla önemini yitirdi.
• Temsilciler: Şinasi, Ziya Paşa, Mithat Paşa, Namık Kemal.

İslamcılık (Ümmetçilik/Pan-İslamizm):

• Tüm Müslümanların halifelik çatısı altında birleşmesini savundu. II. Abdülhamit döneminde resmi ideoloji oldu. Hicaz-Yemen demiryolu yapımı bu amaca hizmet etti.

Türkçülük (Turancılık/Pan-Türkizm):

• Dünyadaki tüm Türkleri birleştirme idealidir. II. Meşrutiyet sonrası güçlendi.
• Temsilciler: Ziya Gökalp, Yusuf Akçura.

Adem-i Merkeziyetçilik:

• Merkezi yönetimin yetkilerinin bir kısmının yerel yönetimlere devredilmesini savundu. Temsilcisi Prens Sabahattin'dir.

• 31 Mart Olayı (1909): Meşrutiyet rejimine karşı çıkan ilk isyandır. İsyanı Selanik'ten gelen Hareket Ordusu (Mahmut Şevket Paşa komutasında, Mustafa Kemal kurmay başkanı) bastırdı. Bu olay sonucunda II. Abdülhamit tahttan indirilmiştir.
• Sanayii Nefise Mektebi: II. Abdülhamit döneminde açılan bu kurum, Osmanlı Devleti'nde resim eğitimi veren ilk okuldur. Kurucu müdürü Osman Hamdi Bey’dir.
• Duyun-u Umumiye İdaresi (Genel Borçlar İdaresi): 1881'de Muharrem Kararnamesi ile kurulmuş ve Osmanlı'nın ekonomik bağımsızlığını kaybettiğini gösteren en önemli kurumlardan biri olmuştur.