Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi (XVIII. Yüzyıl / 1699-1792)
Giriş
Gerileme Dönemi, 1699 Karlofça Antlaşması ile başlayıp, 1792 Yaş Antlaşması'na kadar süren dönemi kapsar.
I. Dönemin Genel Özellikleri
Temel Politika: Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybedilen toprakları geri almayı amaçlayan saldırı politikası izlenmiştir.
Dönüm Noktası: 1718 Pasarofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma ümidini yitirmiştir.
Batı'nın Kabulü: Pasarofça Antlaşması'ndan sonra, Batı'nın askerî ve teknik üstünlüğü kabul edilmiştir.
Islahatların Niteliği: Islahatlar genellikle askeri ve teknik alanda yoğunlaşmış, Batı tarzında yapılmaya başlanmıştır. Ancak ıslahatlar kişilere bağlı kalmış ve sürekli bir devlet politikası haline gelmemiştir.
II. Dönemin Önemli Siyasi Olayları ve Antlaşmaları
A. Rusya ve Avusturya ile Mücadeleler
1711 Prut Antlaşması (III. Ahmet Dönemi):
İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması üzerine Rusya ile savaşılmıştır.
Rusya, Karlofça Antlaşması ile aldığı Azak Kalesi'ni Osmanlı'ya geri vermiştir.
Bu antlaşma ile Osmanlı, Karlofça ve İstanbul antlaşmalarında kaybettiği toprakları geri alma ümidini yeniden kazanmıştır.
1718 Pasarofça Antlaşması (III. Ahmet Dönemi):
Avusturya'ya Belgrad ve Banat verilmiştir.
Bu antlaşma ile Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma ümidi sona ermiş, Lale Devri başlamıştır.
Antlaşmada arabuluculuk yapan İngiltere ve Hollanda'ya kapitülasyon hakkı verilmiştir.
1739 Belgrad Antlaşması (I. Mahmut Dönemi):
Fransa'nın arabuluculuğu sayesinde imzalanmıştır.
Avusturya, Pasarofça Antlaşması ile aldığı yerleri geri vermiştir.
Osmanlı Devleti, Karadeniz'in egemenliğini son kez korumuştur.
Fransa'nın arabuluculuğundan dolayı, daha önce verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir.
B. Kırım'ın Kaybı ve Karadeniz Egemenliğinin Sonu
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması (III. Mustafa Dönemi):
Rusların İngiltere'nin de desteğiyle Osmanlı donanmasını Çeşme'de yakması (ikinci kez) sonrasında imzalanmıştır.
Kırım bağımsız olmuştur. Bu, halkı Müslüman olan bir toprağın ilk kaybıdır.
Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödemiştir.
Rusya, Karadeniz'de donanma ve tersane bulundurabilecektir.
Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksları himaye etme hakkı kazanarak Osmanlı'nın iç işlerine karışma hakkını elde etmiştir (ilk kez).
Bu antlaşmayla Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği ortadan kalkmıştır.
Kırım'ın Elden Çıkış Süreci:
1774 Küçük Kaynarca: Kırım bağımsız oldu.
1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi: Kırım'ın Rus yanlısı Şahin Giray'ın han olması Osmanlı tarafından kabul edildi.
1792 Yaş Antlaşması: Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu Osmanlı tarafından onaylandı.
1792 Yaş Antlaşması (III. Selim Dönemi):
Osmanlı'nın Avusturya ile yaptığı savaş, Fransa İhtilali'nin etkisiyle Avusturya'nın Ziştovi Antlaşması ile geri çekilmesiyle son buldu.
Rusya ile imzalanan bu antlaşma ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.
Bu antlaşma ile Gerileme Dönemi sona erip, Dağılma Dönemi başlamıştır.
III. Dönem İsyanları
1703 Edirne Olayı (Cebeci Olayı):
Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin uygulamaları üzerine Yeniçerilerin çıkardığı isyan sonucu II. Mustafa tahttan indirilip yerine III. Ahmet tahta çıkarılmıştır.
1730 Patrona Halil İsyanı:
Lale Devri'ni sona erdiren isyandır. III. Ahmet tahttan indirilmiş, yerine I. Mahmut getirilmiştir.
1807 Kabakçı Mustafa İsyanı:
III. Selim'i tahttan indirip yerine IV. Mustafa'yı getiren isyandır. Bu isyan, III. Selim'in Nizam-ı Cedid ıslahatlarına karşı Yeniçeriler tarafından çıkarılmıştır.
IV. Gerileme Dönemi Islahatları ve Islahatçıları (XVIII. Yüzyıl)
A. III. Ahmet (Lale Devri 1718-1730)
Dönemin şairi Nedim, nakkaşı (minyatür ustası) Levni’dir.
Avrupa başkentlerinde (ilk olarak Paris'te) geçici elçilikler açılmıştır. İlk geçici elçi 28. Mehmet Çelebi'dir. Elçilerin raporları Sefaretname adını almıştır.
İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi tarafından ilk Türk Matbaası kurulmuştur (1727). İlk basılan eser Vankulu Lügatı’dır. Matbaa, Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasıyla desteklenmiştir.
Yalova’da kağıt imalatı fabrikası.
Sivil mimaride Barok ve Rokoko tarzları gelişmiştir. Batı tarzında yapılan ilk cami Nur-u Osmaniye Camisi'dir (III. Osman döneminde).
B. I. Mahmut (1730-1754)
İlk kez Batı tarzında askeri ıslahatlar yapılmıştır.
Fransız asıllı Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmet Paşa adıyla) getirilmiştir.
Askeri mühendis yetiştirmek için Hendesehane kurulmuştur (İlk teknik askeri okul).
C. III. Mustafa (1757-1774)
Sürat Topçuları Ocağı kurulmuştur (Macar asıllı Baron Dö Tott yardımıyla).
Esham Senetleri (iç borçlanma/kağıt paraya geçişin ilk aşaması) hazırlanmıştır.
