Osmanlı Kültür ve Uygarlığı

• Osmanlı Devleti, devlet yönetimi anlayışını İslam Hukuku'na, Eski Türk geleneklerine ve fethedilen yerlerin uygulamalarına dayandırmıştır.

A. Veraset Sistemi ve Yönetim

• Osmanlı Devleti, siyasi yapısı itibarıyla teokratik nitelikli bir imparatorluktur.
• Veraset Anlayışı Değişiklikleri:
• Osman ve Orhan Bey: "Ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışı.
• I. Murat: "Ülke padişah ve oğullarındır" anlayışını getirdi. Bu durum taht kavgalarını tamamen önleyememiştir.
• II. Mehmet (Fatih): "Ülke padişahındır" anlayışını getirerek kardeş katlini yasal hale getirdi (Kanunname-i Ali Osmani).
• I. Ahmet: Ekber ve Erşed (en büyük ve en akıllının tahta geçmesi) usulünü getirmiştir. Bu, taht kavgalarını önlemeyi amaçlamıştır. Bu sistemin uygulanmasıyla sancağa çıkma uygulaması kaldırılmıştır.

B. Hükümdar ve Sembolleri

• Unvanlar: Padişah, Sultan (ilk Gazneli Mahmut), Han, Gazi, Hüdavendigar (I. Murat) ve Halife (Yavuz Sultan Selim sonrası).
• Semboller: Otağ, Taht (Örgin), Tuğ (Sancak), Kotuz/Sorguç, Davul gibi İslamiyet öncesi sembollerin yanı sıra; Hutbe okutma, Halife onayıyla gönderilen Menşur, Hilat (giysi) ve Tıraz (kumaş) gibi İslami semboller kullanılmıştır.
• Sancak Sistemi: Şehzadeler tecrübe kazanmak amacıyla sancaklara gönderilirdi. Anadolu dışındaki tek sancak Kefe idi. Sancaklarda görevli şehzadelere Çelebi Sultan denirdi.
• Cülus Töreni: Padişahlar Eyüp Sultan Türbesi'nde kılıç kuşanarak tahta çıkmıştır.

A. Saray (Topkapı Sarayı)

• Topkapı Sarayı, Fatih döneminde yapılmış ve en uzun süre yönetim merkezi olmuştur.
• Bölümler:
• Birun (Dış Saray): Devlet işlerinin yürütüldüğü, divan toplantılarının yapıldığı alandır.
• Enderun (İç Saray): Devşirmelerin yetiştirildiği saray okuludur. II. Murat döneminde kurulmuştur. Fatih Sultan Mehmet döneminde teşkilatlandırılmıştır.
• Harem: Padişahın ve ailesinin yaşadığı, devşirme kadınların eğitim gördüğü bölümdür.

B. Divan-ı Hümayun (Bakanlar Kurulu)

• Orhan Bey döneminde kurulmuş, II. Mahmut döneminde kaldırılarak yerine nazırlıklar (Bakanlıklar) kurulmuştur.
• Başkan: İlk zamanlarda padişah başkanlık ederken, Fatih'ten itibaren Sadrazam divana başkanlık yapmaya başlamıştır.
• Sadrazam (Vezir-i Azam): Mutlak vekil, padişahın mührünü taşır. Padişah sefere çıkmadığında ordunun başında Serdar-ı Ekrem unvanıyla sefere çıkar.
• Kazasker: Eğitim ve adalet işlerinden sorumludur. Kadı ve müderris atamalarını yapar. Anadolu ve Rumeli Kazaskeri diye ikiye ayrılır.
• Defterdar: Mali işlerin (gelir-gider dengesi) hazırlanması ile ilgilidir. Anadolu ve Rumeli diye ikiye ayrılır.
• Nişancı: Resmi belgelere Tuğra çeker. Dirlik topraklarını kayıt altında tutar. Örfi hukuk uzmanıdır.
• Reisülküttab: Önceleri Nişancı'ya bağlı katip reisi iken, XVII. yüzyılın sonlarından itibaren dış işlerinden sorumlu divan üyesi oldu.
• Kaptan-ı Derya: Donanma komutanıdır. İstanbul’da olduğu zaman divana katılırdı. İlk Kaptan-ı Derya Derya Beyi (Orhan Bey).
• Yeniçeri Ağası: Vezir rütbesinde ise divan toplantılarına katılırdı. İstanbul'un güvenliğinden sorumludur.
• Şeyhülislam/Müftü: Divanın doğal üyesi değildir. Alınan kararların Şeriata uygunluğu hakkında fetva verir. İlk Şeyhülislam Molla Fenari’dir. Kanuni Dönemi protokolünde Sadrazama denk sayılmıştır.

• Tımar Sistemi uygulanan eyaletler (Salyanesiz/Yıllıklı Eyaletler): Merkeze yakın eyaletlerdir. Tımar sistemi uygulanır. Örn: Anadolu, Rumeli.
• Salyaneli (Yıllıklı) Eyaletler: Merkeze uzak eyaletlerdir. Yöneticiler salyane (maaş) alırdı. İltizam sistemi uygulanırdı. Örn: Tunus, Cezayir, Trablusgarp, Yemen, Mısır.
• İltizam Sistemi: Uzak eyaletlerde vergi toplama işi Mültezim adı verilen kişilere peşin para karşılığında verilirdi. Hazineye nakit para girişi sağlanırdı.

A. Hukuk Sistemi

• Hukuk, Şeri Hukuk (İslam kurallarına dayalı, Kadı bakar) ve Örfi Hukuk (Türk geleneklerine ve fetih uygulamalarına dayalı, Emir-i Dad bakar) olarak ikiye ayrılırdı.
• Kadi: Eğitim ve adalet işlerinden sorumluydu. Kazaskerler tarafından atanır, divandaki davalara bakardı.
• Kanunname-i Ali Osmani: Fatih tarafından yayımlandı. Kardeş katli, Müsadere ve Cülus bahşişini yasallaştırdı.
• Müsadere Sistemi: Ölen devlet memurunun malına el konulmasıdır. Özel mülkiyetin gelişmesini engellemiştir. Tanzimat Fermanı ile (1839) kaldırılmıştır.

B. Toprak Sistemi

• Mülk Topraklar: Şahıslara ait olup satılabilir ve miras bırakılabilirdi. Öşri Toprak (Müslümanlara ait) ve Haraci Toprak (Gayrimüslimlere ait) diye ayrılırdı.
• Miri Topraklar (Devlete Ait): Toprağın mülkiyeti devlete, işleme hakkı reayaya aittir.
• Dirlik: Gelirleri asker veya memurlara maaş karşılığında bırakılan topraklardır. Tımar Sistemi dirlik toprakları üzerinde uygulanırdı.
• Has: Geliri 100 bin akçeden fazla olan, padişah, hanedan üyeleri ve divan üyelerine verilen dirlikler.
• Vakıf: Gelirleri hayır ve ilim kurumlarına ayrılan topraklardır. Sosyal devlet anlayışının göstergesidir.

C. Ekonomik İlkeler ve Vergiler

• İaşecilik (Provizyonizm): Halkın ihtiyaç duyduğu malların istenen kalitede ve uygun fiyata piyasada bulunması ilkesi.
• Fiskalizm: Hazineye ait gelirleri mümkün olduğunca yüksek düzeye çıkarmak.
• Vergiler:
• Öşür: Müslüman çiftçilerden 1/10 oranında alınan ürün vergisi.
• Haraç: Gayrimüslim çiftçilerden alınan ürün vergisi.
• Cizye: Gayrimüslim erkeklerin askerlik yapmamaları karşılığında alınan vergidir (Yaşlı, kadın ve çocuklardan alınmazdı). Cizye vergisi Islahat Fermanı ile kaldırılmıştır.
• Avarız: Olağanüstü durumlarda alınan vergidir. İlk kez II. Bayezid döneminde toplanmıştır.
• Bac: Çarşı ve pazar esnafından alınırdı.
• Paralar: İlk bakır para (Mangır) Osman Bey. İlk gümüş para (Akçe) Orhan Bey. İlk altın para II. Mehmet (Fatih).

A. Kapıkulu Ordusu (Merkez)

• I. Murat döneminde Pençik Sistemi (savaş esirlerinin 1/5'i) ile kurulmuştur.
• Kapıkulu askerleri üç ayda bir Ulufe adı verilen maaş alırdı.
• Kapıkulu Piyadeleri: Yeniçeriler (en önemli birim, Fatih döneminde kuruldu), Cebeciler (silah bakımı), Topçular, Humbaracılar (Havan topu).
• Kapıkulu Süvarileri (Altı Bölük Halkı): Savaş sırasında padişahın çadırını koruyan, saltanat sancaklarını koruyan ve hazineyi koruyan atlı birliklerdir.

B. Eyalet Ordusu

• Tımarlı Sipahiler: Ordu içindeki en kalabalık birliktir. Tımar topraklarından elde edilen gelirle yetiştirilirlerdi (Cebelü). Maaş almazlar, masrafları dirlik sahipleri tarafından karşılanırdı.
• Akıncılar: Sınır öncü birlikleridir. Düşman hakkında bilgi toplar.

C. Donanma

• Osmanlı donanmasının temeli, Karesioğulları Beyliği'nin alınmasıyla (Orhan Bey dönemi) atılmıştır.
• İlk tersane Karamürsel'de (Orhan Bey). En büyük tersane Haliç'te.
• Donanma komutanına Kaptan-ı Derya (veya Reisü'l Bahr) denirdi.

A. Eğitim Kurumları

• Sıbyan Mektepleri: Eğitimin ilk basamağıydı (İlkokul).
• Medreseler: Orta ve yükseköğretimin yapıldığı yerlerdir. İlk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te açıldı. İlk müderrisi Davud-i Kayseri'dir.
• Enderun Mektebi: Devşirme sistemiyle alınan çocukların üst düzey yönetici ve memur olarak yetiştirildiği saray okuludur.
• Lonca Teşkilatı: Esnafları örgütleyen teşkilattır. Ahi Teşkilatının devamıdır ancak gayrimüslimlere açıktır.

B. Önemli Bilim Adamları ve Yazılı Eserler

• Sabuncuoğlu Şerafettin: İlk Türkçe cerrahi eseri yazdı. Deneysel farmakolojinin kurucusu sayılır.
• Ali Kuşçu: Fatih döneminde yaşadı. Astronomi ve matematik uzmanıdır. Ay'ın bir bölgesine ismi verilmiştir.
• Piri Reis: Kanuni'ye sunduğu Kitabü’l Bahriye eseri ünlüdür.
• Evliya Çelebi: XVII. yüzyıl gezgini, Seyahatname adlı eseri ile tanınır.
• Mustafa Naima Efendi: İlk Vakanüvist (resmi tarih yazıcısı).
• Matrakçı Nasuh: Minyatür ustası ve tarihçidir. Silahşörlük adlı eseri vardır.

C. Sanat ve Mimari

• Mimar Sinan Eserleri:
• Çıraklık Eseri: Şehzade Cami.
• Kalfalık Eseri: Süleymaniye Camisi.
• Ustalık Eseri: Selimiye Camisi.
• Mimari Dönemler: Erken Dönem: Bursa, İznik, Edirne merkezlidir (Bursa Ulu Cami, Hacı Özbek Cami).
• Klasik Dönem: Yükselme ve Duraklama dönemini kapsar (Topkapı Sarayı, Fatih Cami).
• Geç Dönem: Lale Devri'nden itibaren Batı etkili (Barok, Rokoko) eserler. Nur-u Osmaniye Camisi Batı etkisiyle yapılan ilk camidir.
• Sanat Dallarında Ustalar: Hat: Güzel yazı sanatı. Ustası: Hattat/Hafız Osman/Şeyh Hamdullah ("Hattatların Kıblesi").
• Tezhip: Kitap süsleme sanatı. Ustası: Müzehhip.
• Minyatür: Kitap resimleme sanatı. Ustası: Nakkaş/Musavvir.
• Resim: İlk portresini yaptıran padişah Fatih'tir (ressam Bellini). İlk resim sergisini Şeker Ahmet Paşa açtı.
• Müzik: III. Selim Suzi Dilara makamını buldu.