Soğuk Savaş süreci, II. Dünya Savaşı'ndan sonra SSCB ile ABD'nin birer süper güç olarak ortaya çıkmasıyla başlamıştır.
Bu dönem, SSCB'nin dağılmasına kadar ara ara görülen gerginlik ve sınırlı çatışmalara sahne olmuştur.
"Soğuk Savaş" deyimini ilk kez 1947'de ABD'li ekonomist ve devlet adamı Bernard Baruch kullanmıştır.
Dönemin mantığı "Müttefik olmayan sadece düşman olabilir" şeklinde ifade edilmiştir.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da çok az sayıda büyük devlet kalmış, dünya siyasi yapısı ABD ve SSCB önderliğinde İki Kutuplu (Doğu/Batı Blokları) hale gelmiştir.
İki bloğun dışında kalan Asya ve Afrika'daki sömürge halindeki ülkeler bağımsızlığını kazanarak Üçüncü Dünya veya Bağlantısızlıklar Bloku adı verilen yeni bir blok oluşturmuştur.
II. BLOKLARIN KURULUŞU VE TEMEL DOKTRİNLER
1. Doğu Bloku (Komünizm / SSCB)
SSCB, Doğu Avrupa'da komünizm rejimini yerleştirerek kendisine bağlı uydu devletler bloku oluşturmaya çalışmıştır.
İngiltere Başbakanı Churchill, Sovyet Rusya’ya bağlı uydu devletler niteliğindeki bu devletler için "Demir Perde Ülkeleri" deyimini kullanmıştır.
Kominform (1947): Komünist partileri arasında iş birliğini sağlamak ve Marshall Planı’na karşı çıkmak amacıyla kurulmuştur.
COMECON (Karşılıklı Ekonomik Yardım Konseyi) (1949): Üye devletlere ekonomik destek sağlamak amacıyla kurulmuştur.
Molotof Planı: SSCB'nin "Demir Perde" ülkelerine yönelik ekonomik yardım ve kalkınma programıdır.
Varşova Paktı (1955): NATO’ya karşı SSCB, Bulgaristan, Çekoslovakya, Polonya, Macaristan, Arnavutluk ve Romanya ile birlikte kurulmuştur.
2. Batı Bloku (Kapitalizm / ABD)
Truman Doktrini (1947): Sovyet Rusya’nın yayılmasını engellemek amacıyla Türkiye’ye 100 milyon dolar, Yunanistan’a ise 300 milyon dolar askeri ve ekonomik yardım yapılması öngörülmüştür.
Marshall Planı (1948): II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa ülkelerine ekonomik toparlanma amacıyla yardım programıdır. Türkiye bu yardım programından yararlanmıştır.
NATO (Kuzey Atlantik Savunma Paktı) (1949): Sovyet tehdidine karşı 12 Batı ülkesi arasında kurulan askeri ittifaktır.
Schuman Planı (1950): Fransa dışişleri bakanı Schuman tarafından, Fransa ve Batı Almanya’daki demir ve çelik üretimini denetleyecek tek bir organ kurulması önerilmiştir.
Eisenhower Doktrini (1957): Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askeri yardım öngören bir doktrindir. Bu doktrinle ABD ve SSCB Ortadoğu’da ilk defa karşı karşıya gelmiştir.
III. SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ'NDE TÜRKİYE'DEKİ GELİŞMELER
1. Siyasi ve Hükümet Gelişmeleri
Türkiye, II. Dünya Savaşı'ndan sonra SSCB’nin baskısı üzerine Batı Bloğu'na yakın bir politika izlemeye başlamıştır.
Çok Partili Hayata Geçiş: 1946'da ilk muhalefet partisi olan Milli Kalkınma Partisi (Nuri Demirağ tarafından) kurulmuştur.
1946'da ilk çok partili seçimler gerçekleşmiştir. 1950 seçimlerinde ise Demokrat Parti (%52,6 oy oranıyla) iktidara gelmiştir. Bu duruma "Beyaz Devrim" denmiştir.
Adnan Menderes'in başbakanlığı döneminde (Demokrat Parti Dönemi) Ezan yeniden Arapça okunmaya başlanmıştır.
Bu dönemde Ege Üniversitesi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, ODTÜ ve Atatürk Üniversitesi açılmıştır.
2. Askeri ve Dış Politika Gelişmeleri
Avrupa Konseyi’ne Üyelik (1949): Türkiye, Avrupa Konseyi'nin davetiyle üye olmuştur.
Kore Savaşı’na Katılım (1950-1953): Türkiye, Birleşmiş Milletler gücü ile Kore Savaşı'na 6 bin asker göndermiştir. Türkiye'nin Misak-ı Millî sınırları dışında ilk kez asker gönderdiği yer Kore'dir.
NATO’ya Üyelik (1952): Kore Savaşı’ndaki başarısı NATO’ya üyeliğin önünü açmıştır.
Balkan Paktı (1954): Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında Batı sınırını güvence altına almak amacıyla kuruldu. Pakt, Kıbrıs sorunu ve Yugoslavya'nın SSCB ile ilişkilerini düzeltmesi nedeniyle işlevini kaybetmiştir.
Bağdat Paktı (1955): SSCB'nin Orta Doğu'ya sızmasını önlemek amacıyla Türkiye ve Irak arasında kuruldu. İngiltere, Pakistan ve İran da katılmıştır.
CENTO (1959): Irak'ın 1959'da pakttan çekilmesiyle Bağdat Paktının adı CENTO (Merkezi Antlaşma Örgütü) olarak değiştirilmiş, merkezi Ankara’ya taşınmıştır.
Eisenhower Doktrini: Türkiye, bu doktrinden yardım almıştır.
IV. DÜNYADAKİ ÖNEMLİ ÇATIŞMA VE GELİŞMELER
Kore Savaşı (1950-1953): Yalta ve Postdam konferanslarında Kore, 38. enlemde Kuzey (Sovyet) ve Güney (ABD) olarak ikiye ayrılmıştı. Panmunjom Mütarekesi ile savaş sona ermiştir.
Süveyş Krizi (1956): Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdülnasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesi üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail’in Mısır’a saldırmasıyla ortaya çıktı. Kriz, ABD ve SSCB'nin müdahalesiyle çözülmüştür.
Çin-SSCB Ayrışması: Çin'in SSCB'nin liderliğine karşı çıkması nedeniyle iki komünist devlet arasında gerginlik yaşanmıştır.
Lübnan Bunalımı (1958): General Şahab'ın ABD baskısıyla cumhurbaşkanlığından çekilmesi gündeme gelmiştir.
Japonya'nın Yükselişi: Meiji Restorasyonu sonrasında Japonya, mecburi askerlik sistemi, donanma ve kara ordusunun güçlendirilmesi gibi reformlarla Batılılaşmıştır.
1929 Dünya Ekonomik Krizi (Kara Perşembe): Bu krizden en az etkilenen devlet SSCB olmuştur. ABD Başkanı Roosevelt, New Deal programını uygulamıştır.
Analoji: Soğuk Savaş dönemi, iki güçlü mıknatısın (ABD ve SSCB) dünyayı kendilerine çekmeye çalıştığı bir döneme benzer. Bu iki dev kutup, birbirlerine dokunmadan, sadece yaydıkları karşıt güç alanları (askeri paktlar, ekonomik planlar) aracılığıyla diğer küçük metal parçalarını (ülkeleri) ya Doğu'ya ya da Batı'ya doğru hizalamaya zorlamıştır. Türkiye'nin NATO'ya girişi ise, bu süreçte kendisini SSCB'nin çekim gücünden korumak için Batı mıknatısının güçlü alanına bilerek yerleştirmesidir.
