Türklerle Müslümanlar arasındaki ilk komşuluk ilişkileri Hz. Ömer döneminde Nihavend Savaşı ile başlamıştır.
Türklerle Müslümanlar arasındaki ilk savaşlar Hz. Osman döneminde Hazarlar ile yapılmıştır (Belencer Savaşı).
Şiddetli çarpışmalar ve sürtüşmeler Emeviler döneminde yaşanmıştır. Türgiş hükümdarı Sulu Kağan, Orta Asya'da Emevilerle mücadele etmiştir.
Emeviler'in uyguladığı Mevali Politikası (Arap olmayan Müslümanlara değer vermeme) İslamiyet'in yayılmasını yavaşlatmıştır.
Türk-Müslüman ilişkileri Abbasiler döneminde geliştirilmiştir. Abbasilerin hoşgörülü ve eşitlikçi politikası, Türklerin İslamiyet'i benimsemesini hızlandırmıştır.
2. Talas (Atlık) Savaşı (751)
Taraflar: Abbasiler ve Çinliler (İpek Yolu hakimiyeti için mücadele).
Türklerin Konumu: Karluk, Yağma, Çiğil gibi Türk boyları, kadim düşmanları olan Çinlilere karşı Abbasilerin yanında yer almıştır.
Sonuçları: Türkler arasında İslamiyet hızla yayılmaya başlamıştır. Bu savaş Türk-İslam tarihinin başlangıcı kabul edilir.
Türk kitleler halinde İslamiyet'i benimsemiştir.
Savaşta esir alınan Çinli ustalar sayesinde kağıt, matbaa, barut ve pusula Müslümanlar tarafından öğrenilmiştir.
Semerkant, bu gelişmeler sayesinde "Şehirlerin Şahı" olarak adlandırılmış ve kağıt üretimi başlamıştır.
3. Türklerin İslamiyet'i Kabulünü Kolaylaştıran Etkenler
İslamiyet'te yer alan tek tanrı (Tevhid) inancının, Gök Tanrı inancına benzemesi.
Gök Tanrı inancındaki Ahiret, Uçmağ (Cennet) ve Tamu (Cehennem) gibi kavramların İslamiyet’te de bulunması.
Eski Türk ahlak anlayışı ile İslamiyet’in birbirine benzemesi.
Abbasilerin, Emeviler’e kıyasla daha adil ve hoşgörülü bir politika izlemesi (Müsavat).
Din adamlarının ayrıcalıklı bir sınıf olmaması.
II. Asya ve Yakın Doğu’da Kurulan İlk Türk-İslam Devletleri
1. Karahanlılar (840-1212)
Kuruluş ve Özellikler: Uygur Devleti’nin yıkılmasından sonra Karluk, Yağma, Çiğil gibi boyların birleşmesiyle Türkistan’da kurulmuştur.
Orta Asya'da kurulan ilk Türk-İslam devletidir.
Diğer adları: Hakaniye, İlig Hanlar ve Afrasyablar.
İslamiyet ve Yönetim: Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i kabul ettiler. Müslüman olduktan sonra Abdülkerim, El-Gazi ve El-Mücahit unvanlarını kullanmıştır.
En parlak dönemi Yusuf Kadir Han dönemidir.
Milli Benliği Koruma: Eski Türk geleneklerini sürdürmüşlerdir. Türkçeyi resmi dil ilan ettiler. İkili yönetim (federal yönetim) ve Kut anlayışı devam etmiştir.
İslamiyet öncesi Türk unvanlarını kullanmışlardır (Han, Hakan, Buğra, Aslan).
Kültür ve Kurumlar: İlk ribat (kervansaray) örnekleri yapıldı (Ribat-ı Melik).
İlk Türk-İslam medresesini (Semerkant Medresesi) kurmuşlardır.
Türk-İslam tarihinin ilk burslu eğitim sistemini uygulamışlardır (Tamgaç Buğra Han dönemi).
Gulam sistemi bu dönemde başlatılmıştır.
İlk Türk-İslam Edebiyatı Eserlerini oluşturdular:
Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): İlk siyasetname, mutluluk veren bilgi.
Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): İlk Türk tasavvuf eseri (Pir-i Türkistan).
2. Gazneliler (963-1187)
Kuruluş ve Hükümdarlar: Afganistan’ın Gazne şehrinde Alp Tigin tarafından kurulmuştur.
Padişah unvanını kullanan ilk kişi Alp Tigin'dir. "Yeminiler" olarak da bilinirler.
En parlak dönemi Gazneli Mahmut dönemidir.
Gazneli Mahmut, Şii Büveyhoğullarına karşı Abbasi halifesini koruduğu için halife tarafından kendisine Sultan unvanı verilmiştir. Bu unvanı kullanan ilk hükümdardır.
Hindistan üzerine 17 sefer düzenlemiştir. Bu seferler sayesinde bölgede Müslüman devletlerin temelleri atılmıştır. Kendisine "Put Kıran" da denilmiştir.
Bilim ve Yıkılış: Biruni bu dönemde yaşamıştır. Gazneli Mahmut, Biruni için "Sarayımın en kıymetli hazinesi" demiştir.
Büyük Selçuklular ile yapılan 1040 Dandanakan Savaşı'nda yenildiler. Bu savaş, Gaznelilerin yıkılış sürecine girmesine ve Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu tamamlamasına neden olmuştur.
3. Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)
Kuruluş ve İlk Savaşlar: Oğuzların Kınık boyu tarafından kurulmuştur.
Tuğrul Bey (Asıl kurucu), Nişabur'da adına hutbe okutarak "Es Sultanü'l Muazzam" unvanını almıştır.
Pasinler Savaşı (1048): Bizans ve Gürcülerle yapılan ilk büyük karşılaşma ve ilk savaş sorusu (Zap Suyu Savaşı ile birlikte).
Abbasi Halifesine Yardım: Tuğrul Bey, Şii Büveyhoğulları tehlikesini ortadan kaldırarak halifeyi korudu. Halife, Tuğrul Bey'e "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanını verdi.
İlk medrese (Nişabur) Tuğrul Bey döneminde açılmıştır.
Alp Arslan Dönemi: Vezir Nizamülmülk, en önemli devlet adamıdır.
Kars ve Ani Kalesi'ni fethetmiştir. Bu fetih üzerine halife tarafından "Ebu'l Feth" (Fetihlerin Babası) unvanını almıştır.
Nizamiye Medresesi Bağdat'ta kuruldu (Batınilik ve Şii propagandasına karşı).
Malazgirt Savaşı (1071): Bizans imparatoru Romanos Diogenes esir alındı. Savaşın diğer adı "Yurt Kuran Savaş" olarak bilinir. Sonucunda Türkiye Tarihi başlamış ve Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açılmıştır. Alp Arslan, "Toprak fethedenin malıdır" (Kılıç Hakkı) politikasını uygulayarak Anadolu beyliklerinin kurulmasını sağlamıştır.
Melikşah Dönemi: Devletin en parlak dönemi yaşanmıştır.
Ömer Hayyam liderliğinde mali işleri düzenlemek için Celali Takvimi hazırlandı.
İkta sistemi bu dönemde uygulanmaya başlanmıştır.
Yıkılış Nedenleri: Taht kavgaları, Batınilik (Hasan Sabbah liderliğinde Haşhaşiler), Türkmenlerin küstürülmesi, Atabeylerin bağımsızlık ilan etmesi.
Sultan Sencer'in Karahitaylar'a karşı yenildiği Katvan Savaşı (1141) yıkılışın hızlanmasına neden olmuştur.
Yıkılış sonrası İran, Azerbaycan, Şam, Musul ve Erbil'de Atabeylikler (Salgurlular, İldenizoğulları, Böriler, Zengiler, Begteginoğulları) kurulmuştur.
III. Mısır ve Yakın Doğu’da Kurulan Türk-İslam Devletleri
Tolonunoğulları (868-905):
Kurucusu Tolunoğlu Ahmet'tir. Mısır’da kurulan ilk Türk devletidir.
Maristan (hastane) ve eczane kurarak sosyal devlet anlayışı sergilemiştir. Abbasiler yıkmıştır.
İhşidler (Akşitler) (935-969):
Kurucusu Muhammed bin Togaç'tır. "Akşit" unvanı "El İhşid" (Beyaz Güneş) anlamına gelir.
Kutsal toprakları (Hicaz) elinde tutan ilk Türk devletidir. Fatimiler yıkmıştır.
Eyyubiler (1171-1250):
Kurucusu Selahattin Eyyubi'dir.
1187'de Hıttin Savaşı ile Haçlılardan Kudüs'ü geri aldı.
"Hadimü'l-Haremeyni'ş-Şerifeyn" unvanını kullanan ilk hükümdardır (Kutsal toprakların hizmetkârı).
Mehmet Akif Ersoy onu "Şarkın en sevgili sultanı" olarak nitelemiştir.
Memlükler (Kölemenler) (1250-1517):
Kurucusu Aybek'tir.
Ayn-ı Calut Savaşı (1260) ve Elbistan Savaşı'nda Moğolları yenen ve Moğolların batıya ilerleyişini durduran tek devlettir.
Ülke hanedanın ortak malı sayılmazdı; her emir veya komutanın sultan olma hakkı vardı, bu da veraset sisteminin olmadığını gösterir.
1517'de Yavuz Sultan Selim'in yaptığı Ridaniye Savaşı ile yıkılmıştır.
IV. Diğer Türk ve Moğol Devletleri
Harzemşahlar (1077-1231):
Kendilerini Büyük Selçuklu varisi olarak gördüler. Moğollar ile Otrar Faciasını yaşadılar. Anadolu Selçuklu ile yaptıkları Yassıçemen Savaşı (1230) sonrası yıkılış sürecine girdiler.
Akkoyunlular (1340-1514):
Kara Yülük Osman kurdu. En parlak dönem Uzun Hasan. Dede Korkut Hikâyelerini yazılı hale getiren devlettir. Uzun Hasan, Avrupa'da "Küçük Türk" diye anılırdı. 1473 Otlukbeli Savaşı ile yıkılış sürecine girdiler.
Karakoyunlular (1351-1469):
Bayram Hoca kurdu. Azerbaycan’ın Türkleşmesinde rol oynamışlardır.
Moğollar/İlhanlılar (1256-1336):
Hülagü Han kurdu. Anadolu Selçuklu’yu Kösedağ Savaşı'nda (1243) yendiler. Alamut Kalesini yıktılar.
Altın Orda (1227-1502):
Batu Han kurdu. İslamiyet'i kabul eden ilk Moğol devletidir. Timur Devleti yıktı, bu da Rusların güçlenmesine yol açtı.
Kubilay Hanlığı (1280-1368):
Çin'de kuruldu. İslamiyet'i kabul etmeyen ve Türkleşmeyen tek Moğol devletidir. Marco Polo seyahatnamesinde bahsetmiştir.
Timur Devleti (1370-1507):
Timur kurdu. Cengiz Han soyundan gelmediği için "Emir" unvanını kullandı. 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı'yı yenerek Fetret Devri'ne girmesine neden oldu. Bilim insanları: Uluğ Bey, Ali Şir Nevai, Ali Kuşçu.
Babürler (1526-1857):
Babür Şah tarafından Hindistan'da kuruldu. Şah Cihan'ın eşi için yaptırdığı Tac Mahal (anıt mezar) en önemli eseridir. Babür Şah'ın eseri Babürname (Vekayi) önemlidir.
Safeviler (1501-1736):
Şah İsmail kurdu. Şii karakterli bir devlettir. Osmanlı ile Çaldıran Savaşı'nı yapmıştır.
V. Türk-İslam Kültür ve Uygarlığı
1. Devlet Yönetimi ve Teşkilat
Unvanlar: Hükümdarlar İslamiyet öncesi unvanların yanı sıra Sultan (ilk Gazneli Mahmut), Padişah, Şah, Gazi, Hünkar gibi unvanlar kullandılar.
Hükümdarlık Sembolleri: Halife onayıyla gönderilen Menşur, Hilat (giysi) ve Tıraz (kumaş) gibi İslami semboller eklenmiştir.
Saray ve Atabeylik: Hükümdarın ailesini yetiştiren ve tecrübe kazandıran hocalarına Atabey (İnal, İnanç) denirdi.
Melik (Hanedan üyesi vali) atandıkları eyaletlerde devlet işlerinden sorumlu olurdu.
Merkez Teşkilatı (Divan-ı Saltanat): Devlet işlerinin görüşüldüğü büyük divandır, başında Vezir bulunur.
Divan-ı İstifa: Mali işler (Başında Müstevfi).
Divan-ı Tuğra/İnşa: İç ve dış yazışmalar (Başında Tuğraî/Münşi).
Divan-ı Arz/Ceyş: Askeri işler (Başında Emir-i Arız).
Divan-ı İşraf: İdari ve mali denetim (Başında Müşrif).
Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği, halkın şikayetlerinin dinlendiği ve dini/hukuki kararların verildiği yüksek mahkemedir.
2. Hukuk, Ordu ve Ekonomi
Hukuk: İkiye ayrılır:
Şer’i Hukuk: Temeli İslam hukukuna dayanır, davalara Kadı bakar (En üst makam Kadı'l-Kudat).
Örfi Hukuk: Temeli eski Töre’ye dayanır, davalara Emir-i Dad bakar.
Askeri davalara Kadıleşker bakardı.
Ordu: Gulam-ı Saray: Gulamhanelerde yetiştirilen, sultana bağlı profesyonel ordu. Maaşlarına Bistegani denir. İlk kez Karahanlılarda görüldü.
İkta Askerleri (Cebelü): İkta sahiplerinin yetiştirdiği atlı askerlerdir. En kalabalık kısım ve maaş almazlar, geçimlerini ikta toprağından sağlarlardı.
Ekonomi ve Vergiler: İkta Sistemi: Toprak, gelir karşılığında asker ve memura verilirdi. Merkezi hazine yükü azalır, üretimde süreklilik sağlanır, güvenlik artardı.
Vergiler: Öşür (Müslümanlardan alınan 1/10 ürün vergisi), Haraç (Gayrimüslimlerden alınan ürün vergisi), Cizye (Gayrimüslim erkeklerin askerlik yapmamaları karşılığında alınan vergi - yaşlı, kadın ve çocuklardan alınmazdı).
3. Bilim ve İlim İnsanları
Eğitim Kurumları: Medreseler, Türk-İslam devletlerinin en önemli eğitim kurumudur.
Müderris: Medrese hocası.
Danişmend: Yüksek bölüm öğrencisi.
İcazetname: Medrese diploması.
Önemli Bilim Adamları: Farabi (Muallim-i Sani): (İkinci öğretmen) Mantık, matematik ve siyaset felsefesi alanında çalıştı. Birleşmiş Milletler fikrini ortaya atmıştır (El-Medinetü'l Fazıla eseri).
İbn-i Sina (Şeyh El Reis): Tıp alanında otorite, "Tıbbın Babası." El Kanun Fi’t Tıb eseri asırlarca Batı’da okutulmuştur.
Harezmi: Matematik ve coğrafya uzmanı. "0" (sıfır) rakamını kullanmıştır.
Biruni: Astronomi ve coğrafya uzmanı. Gazneli Mahmut'un "Sarayımın en kıymetli hazinesi" dediği kişidir. Asarü'l Bakiye en önemli eseridir.
Uluğ Bey: Timur'un torunu, matematik ve astronomi uzmanı. Semerkant'ta rasathane kurdu.
Gazali (Hüccetü'l İslam): Nizamiye Medresesi'nde baş müderrislik yaptı. Batıniliğe karşı mücadele etti. İhyaü'l Ulumiddin eseri önemlidir.
4. Mimari ve Sanat
Sanat Dalları: Hat: Güzel yazı sanatı. İlk hattat Amasyalı Yakut'tur. Dini kitaplarda görülür.
Tezhip: Kitap süsleme sanatı (Altın tozu ile). Tezhip sanatçısına Müzehhip denir.
Minyatür: Perspektif ve derinlik olmadan yapılan küçük resimler (Kitap süsleme sanatı). Sanatçısına Nakkaş denir.
Mimari Yapılar: Dini Mimari: Cami, Mescit, Türbe, Kümbet. Türk mimarisine kazandırılan en önemli öğe Kümbet'tir (konik çatılı anıt mezar). Karahanlılara ait en eski türbe Arap Ata Türbesi'dir.
Sivil Mimari: Saray, Köşk, Kervansaray (Ribat), Bimaristan (Hastane). Ribat terimi aynı zamanda ticari amaçlı kervansaraylar için kullanılır.
Eğitim: Medrese, Külliye (etrafında sosyal yapılar olan cami merkezi).
