Türkiye Adı: Bizans kaynaklarında Anadolu için XII. yüzyıldan itibaren Türkiye ifadesi kullanılmıştır. Marco Polo, Anadolu için Türkiye kavramından bahsetmiştir.
Keşif Akınları (1015-1021): Büyük Selçuklular adına Çağrı Bey’in Anadolu'ya düzenlediği keşif seferleridir. Amaçlar: Anadolu'yu tanımak, Bizans'ı yıpratmak, gaza ve ganimet elde etmek.
B. Anadolu'yu Vatan Yapan Savaşlar
Pasinler Savaşı (1048): Taraflar: Büyük Selçuklu (İbrahim Yınal komutasında) ile Bizans ve Gürcü kuvvetleri arasında yapılan ilk büyük savaştır.
Sonuç: Büyük Selçukluların Bizans'a karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Anadolu’nun kapıları açılmaya başlamıştır.
Malazgirt Savaşı (1071): Sonuçları: Türkiye Tarihi Başladı.
Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açıldı.
Bizans imparatoru Romanos Diogenes esir alındı.
Alp Arslan, "Toprak fethedenin malıdır" (Kılıç Hakkı) politikasını uygulayarak Anadolu'da I. Türk Beyliklerinin kurulmasına neden oldu.
Miryokefalon Savaşı (1176): Diğer Adları: Kumdanlı Savaşı, Yurt Tutan Savaşı.
Önemi: Anadolu Selçuklu (II. Kılıçarslan) Bizans'ı yenmiştir.
Sonuç: Anadolu kesin olarak Türk yurdu haline geldi. Türkleri Anadolu’dan atma ümidi Bizans için sona erdi. Türkiye'nin büyük ölçüde yurt tuttuğu (yurt tutan savaş) savaş olarak nitelendirilir.
II. I. Beylikler Dönemi (Malazgirt Sonrası)
Malazgirt Savaşı'ndan (1071) sonra Kılıç Hakkı ilkesiyle kurulmuş beyliklerdir. Anadolu'yu Türkleştirip bayındır hale getirdiler.
Saltuklular:
Kuruluş Yeri: Erzurum ve çevresi
Özellikler: Anadolu’daki kurulan ilk Türk Beyliği.
Eserler: Mama Hatun Türbesi ve Külliyesi, Tepsi Minare, Üç Kümbetler.
Danişmentliler:
Kuruluş Yeri: Sivas, Tokat, Kayseri
Özellikler: En güçlü beyliktir. Haçlılarla en yoğun mücadele eden beylik olarak bilinir.
Eser: Yağıbasan Medresesi (Anadolu'daki ilk medrese).
Mengücekliler:
Kuruluş Yeri: Erzincan, Kemah, Divriği çevresi
Eser: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO Dünya Mirası Listesi).
Önemli bilim insanı: Muvaffaküddin Abdüllatif.
Artuklular:
Kuruluş Yeri: Diyarbakır, Mardin, Halep çevresi
Özellikler: Üç kola ayrıldı (Mardin, Harput, Hasankeyf).
Eser: Malabadi Köprüsü.
Önemli bilim insanı: El Cezeri (Siberneitğin kurucusu).
Çaka Beyliği:
Kuruluş Yeri: İzmir ve çevresi
Özellikler: İlk Türk denizci beyliğidir. Peçeneklerle ittifak kurup İstanbul'u kuşattı. Kuruluşu (1081), Türk Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yılı kabul edilir.
III. Anadolu (Türkiye) Selçuklu Devleti (1077-1308)
A. Kuruluş ve Yükselme Dönemi
Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah. Merkezi İznik'tir.
Başkent Değişikliği: I. Haçlı Seferi (1096-1099) nedeniyle başkent İznik'ten Konya'ya taşınmıştır.
I. Mesut: Anadolu Selçuklu'da ilk parayı (bakır) bastırmıştır. I. Haçlı Seferi'ne karşı mücadele etti.
II. Kılıçarslan: 1176 Miryokefalon Savaşı ile Anadolu'yu kesin Türk yurdu yaptı. İlk altın para bu dönemde basıldı. Ülke topraklarını 11 oğlu arasında paylaştırdı (ikili yönetim uygulaması).
I. Gıyaseddin Keyhüsrev: Antalya'yı aldı. Venedik ile ilk ticaret antlaşması imzalandı. Gevher Nesibe Darüşşifası (Hastane) bu dönemde yapıldı.
I. İzzeddin Keykavus: Sinop'u fethederek Anadolu Selçuklu Devleti'nin ilk tersanesini burada kurdu.
I. Alaaddin Keykubat (En Parlak Dönem): En geniş sınırlara ulaşıldı. Alanya ve Kırım’daki Suğdak Limanını alarak ilk deniz aşırı seferi gerçekleştirdi.
Moğollara karşı Eyyubilerle ittifak kurdu.
Ömer Hayyam'ın öğrencisi olan Gıyaseddin Keyhüsrev'e sunulan Türkiye Selçuklu Tarihi eseri bu dönemi de kapsar.
B. Yıkılış Süreci ve II. Beylikler
Yassıçemen Savaşı (1230): Harzemşahlar'ın yenilmesi, Anadolu Selçuklu Devleti ile Moğolların komşu olmasına ve Moğol istilasına açık hale gelmesine neden oldu.
Baba İshak (Babailer) İsyanı (1240): Türkmenlerin çıkardığı, Anadolu'daki ilk dini ve ekonomik nitelikli isyandır. Devletin zayıflığını gösterdi.
Kösedağ Savaşı (1243): Moğollar (İlhanlılar) ile ASDS arasında yapıldı.
Sonuç: Anadolu Selçuklu Devleti yıkılış sürecine girdi. Anadolu'da Moğol hâkimiyeti başladı. Türk siyasi birliği bozuldu ve II. Beylikler Dönemi başladı.
Anadolu'daki Moğol valisine Baycu Noyan denirdi.
IV. II. Beylikler Dönemi (Kösedağ Sonrası)
Kösedağ Savaşı (1243) sonrasında kurulan ve Anadolu Türk siyasi birliğini (TSB) sağlamak için Osmanlı Devleti ile mücadele eden beyliklerdir.
Karamanoğulları:
Kuruluş Yeri: Konya, Karaman
Özellikler: ASDS'nin varisi sayılan beyliktir. Osmanlı'nın en çok uğraştığı beylik. Türkçeyi resmi dil ilan etti (Karamanlı Mehmet Bey).
Karesioğulları:
Kuruluş Yeri: Balıkesir, Çanakkale
Özellikler: Osmanlı'ya katılan ilk beyliktir. Osmanlı donanmasının gücüne sahip oldu. Rumeli'ye geçişte ortam hazırladı.
Dulkadiroğulları:
Kuruluş Yeri: Maraş, Elbistan
Özellikler: Yavuz Sultan Selim'in Turnadağ Savaşı (1515) ile yıkıldı ve Anadolu'da TSB kesin olarak sağlandı.
Germiyanoğulları:
Kuruluş Yeri: Kütahya, Denizli
Özellikler: Çeyiz ve miras yoluyla Osmanlı'ya bağlandı (Çeyiz: I. Murat, Miras: II. Murat).
Hamitoğulları:
Kuruluş Yeri: Isparta, Antalya
Özellikler: Para yoluyla topraklarının bir kısmı Osmanlı'ya satıldı (I. Murat).
Ramazanoğulları:
Kuruluş Yeri: Adana, Ceyhan
Özellikler: Osmanlı'ya en son bağlanan beyliktir (Vasiyet yoluyla).
V. Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Kültür ve Uygarlığı
1. Devlet Yönetimi ve Ordu
Yönetim: Büyük Selçuklulara büyük oranda benzer.
Merkez: Konya'dır. Anadolu Selçukluları Büyük Selçuklulara göre daha merkeziyetçiydi.
Niyabet-i Saltanat Divanı: Hükümdar merkezde olmadığında devlet işlerini yürüten divan, başında Naib bulunur.
Divan-ı Pervane: Toprakların (İktaların) dağıtımından sorumludur. Başında Pervaneci bulunur.
Donanma Komutanı: Reisü'l Bahr veya Emirü's Sevahil denirdi.
2. Ekonomi ve Sosyal Hayat
Ticaret Gelişimi: Ticaret yolları üzerinde kervansaraylar (ribat) yapıldı, yabancı tüccarların malları sigortalandı (Polisçilik).
Ahi Teşkilatı: Esnaflar arasında dayanışma sağlayan, mesleki eğitim veren teşkilattır.
Kurucu: Ahi Evran (Kayseri'de).
Özellik: Gayrimüslimlere kapalıydı.
Toprak Sistemi: Has, İkta, Vakıf, Mülk olarak ayrılırdı.
Dini Yapı: Konya, o çağın mutasavvıflarının (Bahaeddin Veled, Mevlana, Şemsi Tebrizi) merkezi olmuştur.
3. Dil, Edebiyat ve Bilim
Resmi Dil: Anadolu Selçuklu Devleti'nde Farsça resmi dildi. Bilimde Arapça, halk dilinde Türkçe kullanılırdı.
Dilin Korunması: Beylikler döneminde Türkçe ön plana çıkmıştır. Aşık Paşa, Türkçeye değer vererek Garipname eserini yazmıştır.
Tıp: Gevher Nesibe Darüşşifası (Anadolu'nun İslam dönemi ilk tıp fakültesi).
Önemli Şahsiyetler: Mevlana Celaleddin-i Rumi: Mesnevi, Divan-ı Kebir eserleri.
Yunus Emre: Eserlerini Türkçe yazmıştır.
El Cezeri: Artuklular döneminde yaşadı ve sibernetiğin (denge kurma bilimi) kurucusudur.
Mehmet Ravendi ve İbn-i Bibi: Dönemin önemli tarihçileridir.
4. Mimari ve Eğitim
Mimari Malzemeler: Taş, mermer, ahşap, tuğla, alçı kullanılmıştır.
Figürler: Arslan başları, bitki motifleri, hayvan figürleri, rölyef (kabartma) yaygındır.
Eğitim Kurumları: Medrese: İlk medrese Danişmentliler tarafından kurulan Yağıbasan Medresesi. Diğer önemli medreseler: Erzurum/Sivas Çifte Minareli Medrese.
Kervansaray (Han): Ticari amaçlı konaklama yeridir. İlk kervansaray: Alay Han.
Kümbet: Türk mimarisine özgü, konik çatılı anıt mezardır. (Örn: Mama Hatun Kümbeti, Erzurum Emir Saltuk Kümbeti).
