Anayasa Hukukuna Giriş

• Anayasa Hukukuna Giriş konusu, hukuk biliminin temel taşlarını oluşturmakta olup, incelenen kaynaklarda ayrı bir ünite olarak ele alınmıştır.

• Anayasa hukuku, Devletin temel organlarının (yasama, yürütme ve yargı) kuruluşu, işleyişi ve bu organlar arasındaki karşılıklı ilişkileri ve devlet karşısında vatandaşların temel hak ve hürriyetlerini düzenleyen hukuk kurallarını inceleyen hukuk dalıdır.
• Anayasa hukukunun temel konuları şunlardır:
• Yasama
• Yürütme
• Yargı
• Temel Hak ve Özgürlükler

• Dünya tarihinde bilinen ilk anayasal belge, 1215 yılında İngiltere'de yayımlanan Magna Carta Libertatum (Büyük Özgürlük Fermanı)'dır.
• Dünyadaki ilk yazılı anayasa ise 7 maddeden oluşan 1787 tarihli ABD Anayasası'dır. İkinci yazılı anayasa ise 1791'de kabul edilen Fransız Anayasası'dır.

• İktidar, yönetme gücünü elinde bulunduran kişi ya da kişilerdir. Anayasayı yapma veya değiştirme iktidarına Kurucu İktidar denir. Kurucu iktidar ikiye ayrılır:
• Asli Kurucu İktidar: Anayasayı yeniden/baştan yapma iktidarıdır. Devrim, savaş veya bağımsızlık gibi dönemlerde ortaya çıkar.
• Tali Kurucu İktidar: Anayasayı, anayasaya göre değiştirme iktidarıdır (Normal dönemlerde yapılır).

Yazılı Olup Olmamasına Göre:

• Yazılı Anayasa: Yetkili organlarca yapılan ve tek bir belge altında toplanan anayasadır. (Örnekler: Türkiye, ABD)
• Yazısız (Teamülî) Anayasa: Belirli bir metne sahip olmayan anayasalardır. (Örnek: İngiltere)

Ayrıntı Düzeyine Göre:

• Çerçeve Anayasa: Genel hükümleri düzenleyen, az sayıda maddeden oluşan, ayrıntıları kanunlara bırakan anayasalardır. (Örnek: 1921 Anayasası)
• Ayrıntılı (Kazuistik) Anayasa: Çok uzun ve ayrıntılı, detaylara inerek hazırlanan anayasalardır. (Örnek: 1924, 1961, 1982 Anayasaları)

Değiştirilme Zorluğuna Göre:

• Yumuşak Anayasa: Değiştirilmesi, normal kanunlarla aynı şartlarda yapılabilen anayasalardır. Özel usuller öngörülmez. (Örnek: 1921 Anayasası - Türkiye'nin tek yumuşak anayasasıdır).
• Katı (Sert) Anayasa: Değiştirilmesi, normal kanunlardan daha ağır usul ve nitelikli çoğunluklar gerektiren anayasalardır. (Örnek: 1924, 1961, 1982 Anayasaları).
• Katı Anayasaların Özellikleri: Değiştirilemeyecek maddeler içermesi, nitelikli çoğunluk aranması, kabulünden sonra belli bir süre değiştirilmesinin yasaklanması ve halk oylaması usulünün aranması yer alır.

A. Devlet Şekilleri

• Egemenlik Kaynağına Göre Devlet Şekilleri:
• Monarşi: Devlet başkanlığının irsi olarak üst soya geçmesiyle belirlendiği devlet şeklidir.
• Mutlak Monarşi: Egemenlik sadece krala aittir.
• Meşruti Monarşi: Kralın yetkileri meclisle paylaşılır. (Osmanlı İmparatorluğu'nda I. ve II. Meşrutiyet dönemlerinde uygulanmıştır).
• Cumhuriyet: Devlet başkanının seçimle göreve geldiği yönetim biçimidir.
• Oligarşi ve Teokrasi de egemenlik kaynağına göre devlet şekillerindendir.
• Hukuki Yapısına Göre Devlet Şekilleri:
• Tek Tip Devletler (Üniter/Basit Devlet): Tek bir devlet, tek hukuk, tek yargılama, tek idarenin olmasıdır. (Örn: Türkiye, Yunanistan, Fransa).
• Birleşik Yapılı Devletler (Federal Devlet/Federasyon): İç işlerinde özerk olan iki ya da daha fazla devletin ortak bir devlete bağlı olduğu devlet topluluğudur. (Örn: ABD, Almanya).

B. Hükümet Sistemleri

• Devletin yasama ve yürütme kuvvetlerinin nasıl dağıtılacağından yola çıkılarak uygulanan kurallara denir.
• Kuvvetler Ayrılığı Sistemleri:
• Başkanlık Sistemi (Sert Ayrılık): Kuvvetlerin birbirinden sert bir şekilde ayrıldığı sistemdir. Yürütme tek kişiden (Devlet Başkanı) oluşur ve yasama organına karşı sorumlu değildir.
• Parlamenter Sistem (Yumuşak Ayrılık): Yürütme, Cumhurbaşkanı (veya kral) ile Bakanlar Kurulu olarak çift başlıdır. Bakanlar Kurulu yasama organına (Meclis'e) karşı sorumludur.
• Yarı Başkanlık Sistemi: Başkanlık sistemi ile parlamenter sistemin bazı özelliklerinin birleştiği hükümet sistemidir. Yürütme, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu arasında paylaşılır.
• Kuvvetler Birliği Sistemleri:
• Mutlak Monarşi: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin tek bir kişide (kral/padişah) birleşmesidir.
• Meclis Hükümeti Sistemi (Yasama Birleşimi): Yasama ve yürütme yetkileri yasamada toplanmıştır. Hükümet (Bakanlar), meclis tarafından seçilir ve ona karşı sorumludur. (1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu döneminde uygulanmıştır).
• Türkiye'deki hükümet sistemleri sırasıyla; Meşruti Monarşi (1876 Kanun-u Esasi), Meclis Hükümeti Sistemi (1921 Anayasası), Karma Hükümet Sistemi (1924 Anayasası), Parlamenter Hükümet Sistemi (1961 Anayasası) ve Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (1982 Anayasası - 2017 değişikliği sonrası) olmuştur.

• Demokrasi, halkın egemenliği temeline dayanan düşünce sistemidir.

Demokrasinin Temel Unsurları:

• Millî Egemenlik: Ülkeyi yönetme yetkisinin halka ait olması.
• Özgürlük: Bireylerin başkalarına zarar vermeden davranışlarda özgür olması.
• Çoğulculuk: Farklı fikir ve görüşlere saygı duyulması.
• Eşitlik: Herkesin yasalar önünde eşit olması.
• Hukuk Devleti: Otoriteyi sınırlayan kurallar olmalıdır.
• Temel hak ve hürriyetlerin güvence altına alınması.

Demokrasinin Uygulanma Biçimleri:

• Doğrudan Demokrasi: Halkın yönetime aracısız katılması.
• Temsilî Demokrasi: Halkın, egemenlik hakkını temsilcileri aracılığıyla kullanmasıdır (Türkiye ve dünyada yaygın kullanılan model).
• Yarı Doğrudan Demokrasi: Temsili demokrasi ile doğrudan katılımın birleşimidir. Araçları: Halkoyu (Referandum), Halk Vetosu, Halk Girişimi ve Temsilcilerin Azli.

• Osmanlı İmparatorluğu'nda anayasal gelişmelere zemin hazırlayanlar şunlardır:
• 1808 Sened-i İttifak: Osmanlı tarihinde anayasal anlamda ilk gelişme olarak görülür. Padişah yetkilerinin ilk kez kendiliğinden sınırlandığı belgedir.
• 1839 Tanzimat Fermanı: Padişahın yetkileri ilk kez isteğiyle sınırlandırılmıştır. Osmanlı'da ilk kez "Kanun Üstünlüğü" getirilmiştir. Bir hak bildirgesi niteliği taşır.
• 1856 Islahat Fermanı: Gayrimüslimlerin yönetim ve eğitim alanında eşitlik kazanmasını sağlamıştır.
• 1876 Kanun-u Esasi (I. Meşrutiyet): İlk Osmanlı Anayasası'dır. Mutlak monarşiden meşrutî monarşiye geçişi sağlamıştır. Yasama yetkisi Meclis-i Umumi'ye (Ayan ve Mebusan Meclisleri) verilmiştir.
• 1909 Değişiklikleri (II. Meşrutiyet): Padişahın yetkileri azaltılmış, Meclis-i Mebusan'ın yetkileri artırılmıştır.

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu:

• Çerçeve ve yumuşak anayasadır. Tek yumuşak Türk anayasasıdır.
• Meclis Hükümeti Sistemi benimsenmiştir.
• "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini kabul eden ilk anayasadır.

1924 Anayasası:

• Cumhuriyet'in ilanından sonra ilan edilen ilk anayasadır.
• Katı anayasadır.
• Kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı sistemi benimsenmiştir.
• 1937 değişikliği ile Laiklik ilkesi ve diğer Atatürk ilkeleri anayasaya girmiştir.

1961 Anayasası:

• 27 Mayıs Darbesi sonrası hazırlanmış, halk oylamasıyla kabul edilmiştir.
• Sosyal devlet ilkesini ilk defa kabul eden anayasadır.
• Anayasa Mahkemesi ve Yüksek Hâkimler Kurulu ilk kez bu anayasa ile kurulmuştur.
• Parlamenter sistem benimsenmiştir.
• Egemenliğin kullanılması üç organ arasında (kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar, siyasi haklar) ayrılmış, üçlü ayrım tabidir.

1982 Anayasası:

• 12 Eylül Darbesi sonrası Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış ve halk oylamasıyla yürürlüğe girmiştir.
• En katı (sert) ve en kazuistik (ayrıntılı) anayasadır.
• Kuvvetler ayrılığına dayalı demokratik bir rejim öngörmüştür.
• Başlangıç metni ve kenar başlıkları Anayasa hükümlerine dahildir.
• 2017 değişikliği ile Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçiş yapılmıştır.

Analoji (Özet)

• Anayasa hukukuna giriş konusunu, bir binanın temelini atmaya benzetebiliriz. Tıpkı bir binanın sağlam durabilmesi için temelinin (Anayasa) nasıl inşa edildiğini (Anayasa Tarihçesi ve İktidar Tipleri), hangi malzemelerden (Anayasa Türleri) oluştuğunu ve hangi mimari plana (Hükümet Sistemleri) uyduğunu anlamak gibi, Anayasa Hukuku da devlet yapısının ve yönetim şeklinin temel kurallarını inceler.