Hukukun Temel Kavramları

• Hukuk kavramı, sosyal hayatı düzenleyen kurallar bütünü, bu kuralların amaçları, nitelikleri ve yaptırımları çerçevesinde incelenir.
• Hukuk kuralları, toplum içinde yaşayan sosyal bir varlık olan insanın toplumsal düzenini sağlamak için oluşturulmuş zorunlu kurallar bütünüdür.

1. Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar ve Temel Yaptırım Türleri

• Sosyal hayatı düzenleyen başlıca kurallar şunlardır:
• Din Kuralları: Allah tarafından konulan emir ve yasaklardır. Yaptırımı manevidir.
• Ahlak Kuralları: İnsanların kendisine (subjektif ahlak) ve başkalarına (objektif ahlak) karşı davranışları hakkındaki iyi-kötü, doğru-yanlış değerlendirmeleridir. Yaptırımı manevidir.
• Görgü Kuralları: Günlük yaşantıda ve sosyal olaylarda nasıl davranılması gerektiğini gösterir. Yaptırımı manevidir.
• Hukuk Kuralları: İnsanların birbiriyle ve toplumla ilişkilerinde uyulması zorunlu olan emir ve yasaklardır. Hukuk kurallarının yaptırımı maddidir ve devlet gücüyle (polis, hâkim, icra müdürü) kullanılır.
• Hukuk Kurallarının Yaptırımları (Müeyyideler):
• İptal: İdarenin hukuka aykırı aldığı idari işlemlerin idari yargı mahkemeleri (Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri) tarafından ortadan kaldırılmasıdır.
• Ceza: Suç sayılan fiillere uygulanan yaptırımdır. Bu, adli cezalar (hapis, adli para cezası) veya idari cezalar (disiplin cezaları, trafik cezaları) olabilir.
• Anayasaya göre, ölüm cezası ve genel müsadere (suçlunun bütün mallarına el konulması) cezası verilemez.
• Tazminat: Hukuka aykırı davranıştan (fiil) ya da işlemden kaynaklanan maddi veya manevi zararın ödenmesi yükümlülüğüdür.
• Cebri İcra: Borç ilişkisi kapsamında yükümlülüğünü rızasıyla yerine getirmeyen kişiye karşı, devletin zorlayıcı organları (icra daireleri, mahkemeler) aracılığıyla borcun yerine getirilmesinin sağlanmasıdır.
• Hükümsüzlük: Hukuki işlemin kanunun öngördüğü şekilde yapılmaması nedeniyle hukuki sonuç doğurmamasıdır.
• Yokluk: Bir hukuki işlemde kurucu unsurların bulunmaması nedeniyle işlemin hukuken hiç doğmamış olmasıdır (Ör: Evlilikte karşı cinsin olmaması).
• Mutlak Butlan (Kesin Hükümsüzlük): İşlemde kurucu unsurlar olsa bile, işlemin kanunun emredici hükümlerine veya kamu düzenine aykırı olması durumudur.
• Nispi Butlan (İptal Edilebilirlik): İradeyi sakatlayan haller (Hata, Hile, Korku, Aşırı Yararlanma/Gabin) nedeniyle, hak sahibinin mahkeme kararıyla sözleşmeyi feshedebildiği durumdur.
• Tek Taraflı Bağlamazlık: Hukuki işlemin geçerli olması için bir onayın gerekliliği, ancak bu onayın henüz alınmamasıdır.

2. Hukuk Kurallarının Özellikleri ve Amaçları

• A. Hukuk Kurallarının Nitelikleri:
• Genellik: Aynı durumda bulunan ve şartları aynı olan herkese uygulanması demektir.
• Soyutluk: Hukuk kuralının tek bir olay için değil, aynı özel ilgi gösteren her olay için geçerli olmasıdır.
• Süreklilik: Kuralın yürürlükten kaldırılana kadar muhataplarına uygulanmaya devam etmesidir.
• Kişilik Dışı Olma: Kuralın kişi ismi verilmeden muhataplara uygulanmasıdır.
• B. Hukuk Kurallarının Amaçları:
• Adaleti Sağlama: Hukukun esas amacı adaleti sağlamaktır.
• Denkleştirici Adalet (Aritmetik Eşitlik): Kişisel durumlara bakılmaksızın aynı muamele uygulanmasıdır (Örn: Devletten eşit oranda vergi alınması).
• Dağıtıcı/Paylaştırıcı Adalet (Nispi Eşitlik): Kişilerin özel durumları dikkate alınarak oranlı muamele yapılmasıdır (Örn: Verginin mali güce göre orantılı alınması).
• Toplumsal Düzeni ve Barışı Sağlama.
• Güvenlik Sağlama.
• Toplumsal İhtiyaçları Karşılama.
• Eşitlik Sağlama.

Asli Kaynaklar (Yazılı ve Yazısız Kaynaklar):

• Yazılı Kaynaklar (Mevzuat): Yürürlükte bulunan yazılı hukuk kurallarının tümüdür. Hiyerarşi (üstünlük) sırasına göre şunlardır:
• 1. Anayasa.
• 2. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin Milletlerarası Antlaşmalar.
• 3. Kanun, Milletlerarası Antlaşmalar, Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri.
• 4. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Olağan).
• 5. Yönetmelik.
• 6. Ad(ı)siz Düzenleyici İşlemler (genelge, yönerge, tebliğ, sirküler).
• Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku): Hukukun yazılı olmayan kaynaklarıdır. Hüküm ifade edebilmesi için sürekli ve tekrarlanan davranış (maddi unsur), toplum tarafından kabul edilmiş genel inanç (manevi unsur) ve devlet desteği (hukuki unsur/müeyyide) gerekir. Ceza ve vergi hukukunda örf ve adet kaynak olmaz.

Yardımcı Kaynaklar:

• İçtihat (Mahkeme Kararları): Hâkimin karar verirken yararlandığı yargısal kararlardır. Yargıtay ve Danıştay İçtihatları Birleştirme Kararları dışındaki içtihatların hâkimler için bağlayıcılığı yoktur.
• Doktrin (Bilimsel Görüşler): Hukuk bilimini uğraşan kişilerin eserleridir. Hâkimler için bağlayıcı değildir.

3. Hukukta Boşluk Türleri:

• Kanun koyucu tarafından bir konuda hüküm konulmamış olmasına kanun boşluğu denir. Hem kanunda hem de örf ve adet hukukunda bir kural olmamasına ise hukuk boşluğu denir.
• Kanun Boşluğu (Yazılı hukukta hüküm olmaması):
• Kural İçi Boşluk (Bilinçli Bırakılan): Kanun koyucunun bilerek ve isteyerek, ayrıntı/detaylandırmayı hâkimin takdirine bıraktığı boşluktur. Hâkim takdir yetkisini kullanarak doldurur.
• Kural Dışı Boşluk (Bilinmeden Bırakılan):
• Açık (Gerçek) Boşluk: Kanunda düzenlenmesi gerekirken hiçbir hükmün bulunmamasıdır. Örf ve adet hukuku varsa uygulanır, yoksa hâkim hukuk yaratır.
• Örtülü Boşluk: Kanunda somut olaya ilişkin hüküm var, ancak bu hüküm özel durumu gözetmiyor, istisnalar belirtilmemiş durumda. Hâkim, kuralı daraltarak yorumlar.
• Hukuk Boşluğu: Somut olaya uygulanacak yazılı ve yazısız kaynaklarda hüküm bulunmaması durumudur.
• Hukuk boşluğu varsa, hâkim Medeni Kanun'un 1. maddesi gereği hukuk yaratma yetkisini kullanır.

1. Kamu Hukuku Dalları

• Özellik: Taraflardan biri mutlaka devlettir. Devlet burada kamu gücünü kullanır ve taraflar arasında eşitlik söz konusu değildir.
• Dalları: Anayasa Hukuku, İdare Hukuku, Ceza Hukuku, Vergi Hukuku, Yargılama Hukuku, İcra ve İflas Hukuku, Devletler Umumi (Genel) Hukuku.

2. Özel Hukuk Dalları

• Özellik: Kişiler arasındaki ilişkileri düzenler ve taraflar arasında eşitlik söz konusudur.
• Dalları: Medeni Hukuk, Borçlar Hukuku, Ticaret Hukuku, Devletler Özel Hukuku.

3. Karma Hukuk Dalları

• Özellik: Hem kamu hukuku hem de özel hukuk özelliklerini taşır.
• Dalları: İş Hukuku, Toprak Hukuku, Hava Hukuku, Çevre Hukuku, Banka Hukuku, Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku.

• Kişiler Hukuku, Medeni Hukukun en geniş bölümünü oluşturan Özel Hukuk dalının alt dalıdır.

1. Kişiliğin Başlangıcı ve Sona Ermesi

• Kişiliğin Başlangıcı: Türk Medeni Kanunu'na (TMK) göre, gerçek kişilik tam ve sağ doğum koşuluyla başlar.
• Tam Doğum: Çocuğun ana rahminden tamamen ayrılmasıdır.
• Sağ Doğum: Çocuğun bir an bile yaşamış olmasıdır.
• Kişiliğin Sona Ermesi: Ölüm, gaiplik veya ölüm karinesi ile sona erer.
• Ölüm Karinesi: Bir kimsenin ölümüne kesin gözle bakılacak bir halde kaybolması ve cesedinin bulunamamasıdır. Mahkeme kararına gerek yoktur, en büyük mülki amir tarafından nüfus kütüğüne düşülür.
• Gaiplik (Kaybolma): Ölüm tehlikesi içinde kaybolma veya uzun zamandır kendisinden haber alınamamasıdır.
• Ölüm Tehlikesi Halinde: Olayın üzerinden 1 yıl geçtikten sonra mahkemeden talep edilir.
• Uzun Zamandır Haber Alınamama: Son haberin üzerinden 5 yıl geçtikten sonra mahkemeden talep edilir.

2. Hak ve Fiil Ehliyeti

• Hak Ehliyeti (Pasif Ehliyet): Haklara ve borçlara sahip olabilme ehliyetidir. Tam ve sağ doğmak koşuluyla cenin ana rahmine düştüğü anda kazanılır. Herkese tanınmıştır (Genellik).
• Fiil Ehliyeti (Aktif Ehliyet): Kişinin kendi davranışlarıyla hak kazanabilme ve borç altına girebilme ehliyetidir.
• Şartları:
• Ergin Olmak: Normal erginlik 18 yaşını doldurmakla kazanılır.
• Ayırt Etme Gücüne Sahip Olmak: Kişinin sebep ve sonuçlarını algılayabilme yeteneğidir. (Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, yaş küçüklüğü, sarhoşluk bu gücü ortadan kaldırır).
• Kısıtlı Olmamak (Mahcur Olmamak): Kısıtlama kararı mahkemece verilir.
• Fiil Ehliyetine Göre Kişi Sınıflandırması:
• Tam Ehliyetliler: Ergin, ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan kişiler.
• Tam Ehliyetsizler: Ayırt etme gücü olmayan (akıl hastası, çok küçük çocuklar) kişilerdir. Bunların hukuki işlemleri geçersizdir.
• Sınırlı Ehliyetliler: Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olup, kısıtlanmaları gereken ancak kendilerine bir yasal danışman atanan kişiler.
• Sınırlı Ehliyetsizler: Ayırt etme gücüne sahip ergin olmayan küçükler ve kısıtlılardır.

1. Hakların Kazanılmasında ve Kullanılmasında İlkeler:

• Hakların Kazanılmasında Geçerli İlke: İyi Niyet (Sübjektif İyi Niyet): Bir hakkın kazanılmasında engel teşkil edecek durumu bilmemek veya bilmeyecek durumda olmaktır. İyi niyet, hukuki işlemde kazanacak kişide aranır.
• Hakların Kullanılmasında ve Borçların Yerine Getirilmesinde Geçerli İlke: Dürüstlük (Objektif İyi Niyet): Hakkın kullanılması ve borcun yerine getirilmesi sırasında akıl, mantık ve dürüst kurallara uygun hareket etmektir.

2. Hakların Korunması Yolları:

• Devlet Tarafından Korunma:
• Talep Hakkı: Bireyin hakkına saygı gösterilmesini istemek, borcun yerine getirilmesi için yazılı başvurudur.
• Dava Hakkı: Hakkı ihlal edilen kişinin devletin resmi makamlarına başvurarak hakkını mahkemeler aracılığıyla korumasıdır.
• Hak Sahibi Tarafından Korunma:
• Meşru Müdafaa (Haklı Savunma): Kişinin kendisine veya mallarına yönelen haksız bir saldırıyı o an ve o saldırıyla orantılı olarak defetmesidir.
• Iztırar Hâli (Zorunluluk/Zaruret Hâli): Kişinin kendisini veya başkasını açık ve yakın bir tehlikeden korumak amacıyla, ilgili olmadığı bir üçüncü kişinin malına zarar vermesidir. Bu durumda hakkâniyetle tazminat ödenmesi söz konusudur.
• Kendi Gücüyle Koruma (Kuvvet Kullanma): Devlet müdahalesinin zamanında yetişemediği durumlarda, bir kimsenin hakkını korumak için devlet gücünden yararlanamayacak durumda iken hakkını koruyabilmesidir.