Giriş

İnsan Hakları, bireylerin cinsiyet, ırk, renk, din, dil, yaş, tabiîyet, düşünce farkı, ulusal veya toplumsal köken, zenginlik gibi herhangi bir ölçüt getirilemeksizin sırf insan olmasından kaynaklanan doğuştan sahip olduğu değer ve onuruna saygı gösterilmesini amaçlayan haklardır.

I. İNSAN HAKLARININ NİTELİKLERİ

İnsan hakları hukuku, kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlerdir.
Evrensellik: Tüm insanlar için, dünyanın neresinde olursa olsun geçerli olmasıdır.
Doğuştanlık: İnsanların doğuştan sahip olduğu haklardır.
Mutlaklık: Herkese karşı ileri sürülebilen haklardır.
Vazgeçilmezlik.
Bireysellik (Birey Haklarıdır).
Özgürlükçülük.
Devredilmezlik.
Dokunulmazlık.
Esas olarak Devlete Karşı ileri sürülebilen haklardır.

İnsan haklarının gelişimi, Magna Carta ile başlayıp, çeşitli anayasal belgelerle ilerlemiştir:
Magna Carta (1215): İngiltere'de kabul edilen bu belge, kralın yetkilerini kısıtlayarak bireylerin hak ve özgürlüklerini artıran ilk anayasal belgedir.
Habeas Corpus Act (1679): Kişilerin yargıç kararı olmadan tutuklanmalarını ve hapsedilmelerini yasaklayan yasal düzenlemedir.
Bill of Rights (1689): Parlamenter süreç içinde, milletvekillerine dilekçe hakkı tanıyan ve meclis içinde yaptıkları söz ve düşüncelerinden dolayı sorumlu tutulmama (yasama dokunulmazlığı) hakkını ilk kez belirten belgedir.
Amerikan Bağımsızlık Bildirisi (1776): Bütün insanların eşit olduğu, yaşama hakkı, özgürlük hakkı, mülkiyet haklarına sahip olduğu ve mutluluğunu özgürce gerçekleştirebileceği ilkesini ilan etmiştir.
Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (1789): İnsanın doğuştan, devredilemez, dokunulmaz doğal haklara sahip olduğunu beyan etmiştir. Özgürlük, "başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisi" olarak tanımlanmıştır.

Haklar, Alman hukukçu George Jellinek’in statü kuramına (Negatif, Pozitif, Aktif) ve Karel Vasak’ın kuşaklar kuramına göre sınıflandırılabilir.

Negatif Statü Hakları (Koruyucu Haklar / Birinci Kuşak Haklar):
Kişiyi devlete ve topluma karşı koruyan haklardır.
Devletin görevi, bireyin özgürlüklerine dokunmamak ve karışmamaktır.
Örnekler: Kişinin dokunulmazlığı, zorla çalıştırma yasağı, konut dokunulmazlığı, din ve vicdan hürriyeti, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti, mülkiyet hakkı.
Pozitif Statü Hakları (İsteme Hakları / İkinci Kuşak Haklar):
Bireyin, devletten kendisi için hizmet, yardım veya bir talep isteme hakkını verir.
Devlet bu hakları, mali imkanları ölçüsünde gerçekleştirmekle yükümlüdür.
Örnekler: Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı, sosyal güvenlik hakkı, sağlık hakkı, toplu iş sözleşmesi yapma ve grev hakkı.
Aktif Statü Hakları (Katılma Hakları / Birinci Kuşak Haklar):
Bireyin, Devletin yönetimine katılmasıyla ilgili haklardır.
Örnekler: Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme hakkı, siyasi faaliyette bulunma hakkı, siyasi parti kurma/partiden ayrılma hakkı, dilekçe hakkı, kamu hizmetine girme hakkı.

Birinci Kuşak Haklar: Kişi ve siyasi hakları kapsar (Yaşam hakkı, özgürlük, mülkiyet, seçme hakkı gibi).
İkinci Kuşak Haklar: Sosyal, ekonomik ve kültürel hakları kapsar (Çalışma, eğitim, sağlık, sendika kurma hakkı gibi).
Üçüncü Kuşak Haklar (Dayanışma Hakları): Barış hakkı, çevre hakkı, doğal zenginliklere ulaşma hakkı gibi dayanışma gerektiren haklardır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS): Türkiye, 1954 yılında onayladığı bu sözleşme kapsamında Avrupa Konseyi'ne üyedir. Sözleşmenin uygulanmasından doğan uyuşmazlıklar veya hak ihlali iddiaları, uluslararası düzeyde korunur.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM): Fransa'nın Strasbourg kentinde bulunur. Türkiye, 1987 yılında Avrupa İnsan Hakları Komisyonu'na bireysel başvuru hakkını kabul etmiştir.
Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru:
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu, 2010 Anayasa değişikliği ile hukuk sistemimize girmiştir.
Bireysel başvuruya konu olan haklar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye’nin taraf olduğu Ek Protokoller kapsamında güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerdir.
Kural olarak, bir ihlal iddiasıyla başvurulabilmesi için olağan kanun yollarının (idari ve yargısal yolların) tüketilmesinin gerektiği kabul edilir.
Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık):
2010 Anayasası değişikliği ile gelmiş, 2012 yılında kurulmuştur.
Kurumun görevi, idarenin her türlü eylem ve işlemlerini incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmaktır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlıdır. Kurum, kamu tüzel kişiliğine sahiptir ve özel bütçelidir.

İnsan Hakları Hukuku, bir binanın temel direkleri gibidir. Ne kadar sert (mutlak) olurlarsa, binanın dışarıdan gelen fırtınalara (devlet müdahaleleri) karşı dayanıklılığı o kadar artar. Bu direkler (haklar), tarihin farklı dönemlerinde (kuşaklar) eklenmiş ve uluslararası sözleşmelerle desteklenerek küresel bir koruma ağı (AİHM gibi) oluşturulmuştur.