Giriş

İnsan Hakları, bireylerin cinsiyet, ırk, renk, din, dil, yaş, tabiîyet, düşünce farkı, ulusal veya toplumsal köken, zenginlik gibi herhangi bir ölçüt getirilemeksizin sırf insan olmasından kaynaklanan doğuştan sahip olduğu değer ve onuruna saygı gösterilmesini amaçlayan haklardır.
Bu başlık altında, özellikle uluslararası hukuk düzeninde yer alan kuruluşlar ile Türkiye Cumhuriyeti'nin insan hakları koruma mekanizmaları ve merkezi yönetim yapısı içindeki bazı önemli ulusal kuruluşlar ele alınmaktadır.

I. ULUSLARARASI KURULUŞLAR (İNSAN HAKLARI BAĞLAMINDA)

Kuruluşu: Birleşmiş Milletler Antlaşması, 26 Haziran 1945'te San Francisco'da imzalanmış ve 24 Ekim 1945 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Üyelik: Türkiye, BM'nin kurucu üyeleri arasındadır.
Amaç: BM Şartı'nın (Antlaşması) 2. maddesinde, insan hak ve temel hürriyetlerine saygının geliştirilmesi, örgütün amaçları arasında sayılır.
Temel Organları: Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey (ESK), Uluslararası Adalet Divanı ve Genel Sekreterlik'ten oluşur.
Yargı Organı: Uluslararası Adalet Divanı (UAD), BM'nin yargı organıdır ve merkezi Lahey kentindedir.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilmiştir.
Hukuki niteliği bağlayıcı (yaptırımı olan) değil, tavsiye niteliğindedir.
10 Aralık, Dünya İnsan Hakları Günü olarak kutlanır.

Kuruluşu: II. Dünya Savaşı sonrasında kurulmuştur.
Merkezi: Strasbourg (Fransa) şehridir.
Türkiye'nin Durumu: Türkiye, Konsey Statüsü'ne katıldığı 08 Ağustos 1949 tarihinden itibaren üyesidir.
Organları: Bakanlar Komitesi (Üye ülkelerin Dışişleri Bakanları Komitedeki temsilcilerdir) ve Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi'dir.

AİHM, Avrupa Konseyi'nin yargı organıdır.
Türkiye, 1987 yılında AİHM'ye bireysel başvuru hakkını tanımıştır.
Bireysel başvuru, Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvuru yoluyla güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu Ek Protokoller kapsamında ihlal edildiği iddiasıyla yapılır.

Kuruluşu: Roma Tüzüğü (1998) ile kurulmuştur.
Yargı Yetkisi Alanındaki Suçlar: Savaş, soykırım, saldırı suçları ve insanlığa karşı işlenen suçlardır.
Türkiye'nin Durumu: Türkiye bu antlaşmayı onaylamamıştır.

Kaynaklarınızda idare hukuku kapsamında yer alan, ulusal ölçekte faaliyet gösteren ve denetim yetkisine sahip önemli kurumlar şunlardır:

Kamu hizmetlerini yerine getiren ve özel bütçeleri olan, kanunla veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulan kamu tüzel kişilikleri mevcuttur.
Örnekler: Yükseköğretim Kurulu (YÖK), TRT, Üniversiteler, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK).

İdarenin hukuka uygunluğunu, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesini ve geliştirilmesini sağlamak amacıyla kurulmuştur.
DDK, Cumhurbaşkanlığına bağlı bir denetleme organıdır.
Denetleme Yetkisi: Yargı organları dışında kalan tüm kamu kurum ve kuruluşlarını denetler.
Yargı Organları Dışında Kalanlar: Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Barolar denetlenebilir.

Kuruluşu: 2010 Anayasa değişikliğiyle hukuk sistemine girmiş, 2012'de kurulmuştur.
Bağlı Olduğu Kurum: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Başkanlığına bağlıdır.
Görev Alanı: İdarenin her türlü eylem ve işlemlerini, insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde şikâyet üzerine incelemekle görevlidir.

Kuruluşu: 2016 yılında kurulmuş idari bir kurumdur.
Amacı: İnsan onurunu ve eşitlik ilkesini temel alarak, kişilerin eşit muamele görme haklarının güvence altına alınması, hak ve hürriyetlerden yararlanmada ayrımcılığın önlenmesi konularında faaliyet gösterir.