Yargı (Devletin Yetkili Organları)

• Yargı, yürütme ve yasama ile birlikte devletin temel organlarından biridir. Yargı yetkisi, kuralların yorumlanmasından doğacak anlaşmazlıkları çözmek, suçları cezalandırmak ve uyuşmazlıkları gidermekle görevlidir.

1. Yargı Yetkisinin Temel İlkeleri

• 1982 Anayasası’nın 9. maddesine göre, yargı yetkisi, Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
• "Tarafsızlık" ifadesi, 2017 Anayasa değişikliği ile eklenmiştir.

2. Mahkemelerin Bağımsızlığı

• Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.
• Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılması konusunda mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez.
• Yasama ve yürütme organları idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır.

3. Hâkimlik ve Savcılık Teminatı

• Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz.
• Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş olanlar hariç, hâkimler ve savcılar meslekte kalmama sebeplerinden dolayı dahi meslekten uzaklaştırılamaz.
• Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenler dışında, resmî ve özel hiçbir görev alamazlar.
• Hâkimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdırlar.

4. Duruşmaların Açıklığı

• Mahkemelerde duruşmalar kural olarak herkese açıktır.
• Duruşmaların kısmen veya tamamen kapalı yapılması, ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerektirdiği hallerde karara bağlanabilir.

• Türk yargı sistemi, Anayasa Yargısı, Adli Yargı, İdari Yargı ve Uyuşmazlık Yargısı olmak üzere dört ana koldan oluşur.

A. Anayasa Yargısı

• Yüksek Mahkemesi Anayasa Mahkemesi (AYM)'dir.
• 1961 Anayasası ile kurulmuştur.
• Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapmak da görevleri arasındadır.
• Bireysel başvuru yolu 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiştir.

B. Adli Yargı

• Görev alanı, adliye mahkemelerince verilen kararların kanunun başka bir merciye bırakmadığı kararların son inceleme mercii Yargıtay'dır.
• İlk Derece Mahkemeleri ve Bölge Adliye Mahkemeleri (İstinaf) adli yargı içindedir.

C. İdari Yargı

• Görev alanı, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme mercii Danıştay'dır.
• İlk Derece Mahkemeleri (İdare ve Vergi Mahkemeleri) ve Bölge İdare Mahkemeleri (İstinaf) idari yargı içindedir.

D. Uyuşmazlık Yargısı

• Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkili olan yüksek mahkemedir.
• Başkanlığını Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından seçilen bir üye yapar.

E. Yüksek Mahkeme Olmayan Kuruluşlar

• Sayıştay, Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) ve Yüksek Seçim Kurulu (YSK) yüksek mahkeme değildir.
• YSK, Anayasa’da yargı bölümünde değil, Yasama bölümünde düzenlenmiştir.

1. Anayasa Mahkemesi (AYM) Detayları

• Üye Sayısı ve Seçimi: AYM, 15 üyeden oluşur. Üyelerin 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilir (2017 değişikliği).
• Üye Seçilme Şartları: 45 yaşını doldurmuş olmak, avukatlıkta veya kamu hizmetinde en az 20 yıl çalışmış olmak, yükseköğrenim görmüş olmak gerekir.
• Görev Süresi: Üyeler 12 yıl için seçilir ve bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez.
• Başkanlık: Başkan ve başkan vekilleri kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğu ile 4 yıl için seçilir.
• Yüce Divan Sıfatıyla Yargıladığı Görevliler: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı Yardımcıları, Bakanlar, Yargıtay/Danıştay Başkan, üye ve başsavcıları, HSK üyeleri, Sayıştay Başkan ve üyeleri, Genelkurmay Başkanı, Kuvvet Komutanlarıdır.
• Norm Denetimi: Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ve TBMM İç Tüzüğü hem şekil hem esas bakımından denetlenir. Anayasa değişiklikleri ise sadece şekil bakımından denetlenir.
• Kesinlikle Denetlenmeyenler: Olağanüstü Hal Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri, Milletlerarası Antlaşmalar ve 3 istisna hariç Parlamento Kararları (yasama dokunulmazlığının kaldırılması gibi).
• İptal Kararı: Anayasa Mahkemesi kararları kesin ve bağlayıcıdır. İptal kararları geri yürümez.

2. Yargıtay ve Danıştay Üyeleri

• Yargıtay Üyeleri: Tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) seçer.
• Danıştay Üyeleri: 3/4’ünü HSK, 1/4’ünü Cumhurbaşkanı seçer.

3. Sayıştay

• Görev: Merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelerin ve sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderlerini TBMM adına denetlemekle görevlidir.
• Başkan ve üyeleri TBMM tarafından seçilir.
• Sayıştay'ın kesin hükümleri hakkındaki kararlara karşı idari yargı yolu açıktır.

• Kuruluş: Hâkimlerin ve savcıların bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur.
• Üye Sayısı: 13 üyeden oluşur.
• Başkanlık: Kurulun doğal başkanı Adalet Bakanı, doğal üyesi ise Adalet Bakanlığı ilgili bakan yardımcısıdır.
• Üye Seçimi: 4 üyeyi Cumhurbaşkanı, 7 üyeyi TBMM seçer.
• Görev Süresi: Üyelerin görev süresi 4 yıldır.

• Mahkemeler tarafından verilen kararların denetlenmesi için olağan ve olağanüstü kanun yolları mevcuttur.

1. Olağan Kanun Yolları (Henüz Kesinleşmemiş Kararlara Karşı)

• İtiraz: Kararı veren hâkimliğin bulunduğu bölge adliye/idare mahkemesince denetlenir.
• İstinaf: İlk derece mahkemelerinin kararlarına karşı, üst derece mahkemesi olan Bölge Adliye veya Bölge İdare Mahkemelerince yapılan incelemedir.
• Temyiz: Bölge Adliye Mahkemesi kararlarının (veya kanunla belirlenen ilk derece kararlarının) hukuka uygunluk bakımından Yargıtay veya Danıştay tarafından denetlenmesidir.

2. Olağanüstü Kanun Yolları (Kesinleşmiş Kararlara Karşı)

• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının İtirazı: Yargıtay'ın ceza daireleri arasında çıkan kararların re’sen veya istem üzerine başvurulduğu yoldur.
• Yargılamanın Yenilenmesi: Kesinleşmiş hükümlerde hukuka aykırılıkların (sahte delil gibi) ortaya çıkarak kararın kaldırılması için başvurulan yoldur.

Analoji (Özet)

• Yargı sistemi, hukuki anlaşmazlıkları çözen bir saat mekanizması gibidir. AYM (Anayasa Mahkemesi) bu mekanizmanın en büyük ayar çarkıdır; diğer tüm çarkların (kanunların ve yürütme işlemlerinin) doğru çalışıp çalışmadığını (Anayasaya uygunluğunu) denetler. Yargıtay ve Danıştay ise, alt çarklardan (ilk derece mahkemelerinden) gelen kararların doğru zamanda ve doğru hızda (hukuka uygunluk) işlediğini kontrol eden ana denge noktalarıdır. HSK (Hâkimler ve Savcılar Kurulu) ise tüm çarkların yerleştirilmesinden, bakımından ve görevlendirilmesinden sorumlu olan yetkili teknisyen ekibidir.